Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-11-19T12:15:01.786585+00:00

Библи: 4 Хаан түрэнүүд

Библи: 4 Хаан түрэнүүд

1. ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

2. ОРОЛТО ҮГЭ

1. 4 Хаан түрэнүүд

1. Үгэ тайлбарилгын толи

2. Хабсаралта

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН

БИБЛИ

Нангин Бэшэг оршуулгын институт

Россиин Библиин бүлгэм

Москва, 2024

УДК 22.05

ББК 86.37-2

Б 59

Утверждено к печати ученым советом

Федерального государственного бюджетного учреждения науки

Института языкознания Российской академии наук

Рецензенты:

доктор филологических наук Дамбуева П. П
доктор филологических наук Харанутова Д. Ш.

Электронные и аудиоверсии переводов Библии на бурятский язык можно найти на сайте Института перевода Библии
https:
ibt.org.ru/media?id=BUR

Библи. – Москва: Институт перевода Библии, Российское Библейское Общество, 2024. – 2304 с.

ISBN 978-5-93943-336-5

Газар дэбисхэрэй зураг:

© UBS, 1994; © UBS, 1999; Horace Knowles

© The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

© Институт перевода Библии, перевод, комментарии, 2024

© Российское Библейское Общество, перевод, комментарии, 2024

© Оформление. Институт перевода Библии, 2024

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

ОРОЛТО ҮГЭ

ОРОЛТО ҮГЭ

Библи гээшэ юун бэ

«Библи» гэжэ үгэ хадаа «ном» гэһэн удхатай грек үгэһөө гарбалтай. Библи христиан заншалаар, мүн иудей ба лала (ислам) шажангуудта зарим хубяараа, Нангин Бэшэг гэжэ тоологдодог. Тэрэ хоёр гол хубида хубаагдана:

Хуушан Хэлсээн. Эдэ 39 ном Иисүүс Христоосой мүндэлхын урда тээ нэгэ хахад мянган жэлэй туршада эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй. Номуудай гол удха – Бурхан болон еврей арадай хоорондохи харилсаан. Энэ согсолбори дотор еврей арадай түүхэ, шажанай хуули ёһонууд ба Израилиин олониитын гурим журамууд, Бурханда магтаал үргэһэн һайхан шүлэгүүд ба дуунууд, зальбарал, гүнзэгы оюун бодолнууд, ерээдүй саг тушаа лүндэн табилга ба бусад олоор дайралдана.

Бурханай ба Тэрэнэй шэлэн абаһан арад түмэн болохо еврейнүүдэй хоорондохи харилсаанда шухала үүргэ дүүргэһэн Моисейн нэрээр түрүүшын табан ном нэрлэгдэнхэй: Моисейн табан ном. Заримдаа Моисейн Һургаал гээд эдэ табан номые нэрлэдэг. Удаадахи номууд тухай хэлэбэл, Эзэнэй үреэһэн орон нютагта израильшуудай ажабайдал, удамаршад болон хаашуулайнь амжалта ба доройтолго тэдээн дотор зураглагдана. Дараань, ирагуу найраглалай түхэл маягаар зохёогдоһон номууд һубарина. Тэдэ болбол ямар аргаар Бурханда магтаал үргэхэб, сэсэн мэргэн ухаатай болохоб гэжэ бидэниие һургана. Эзэнэй айладхал арад түмэндэ дамжуулдаг ба Бурханда үнэн сэхэ байхые уряалдаг Ехэ болон Бага лүндэншэдэй номууд Хуушан Хэлсээнэй түгэсхэлдэ оруулагданхай.

Шэнэ Хэлсээн. Эдэ 27 ном Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа, манай ээрын 1-дэхи зуун жэлдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ бэшэгдээ бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үндэһэн һуури тухай дурдабал, оршолон дэлхэйе Абарагша Иисүүс Христоосой амидарал, һургаал, наһа баралга ба амидыралга тухай хөөрэһэн дүрбэн Һайн Мэдээсэл болоно. Тэдэнэй удаа – Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд тухай ном. Иисүүсэй огторгойдо дэгдэһэнэй һүүлээр христиан бүлгэмэй ажабайдал, Римэй хаан ороной дэбисхэр дайдаар шабинарайнь Һайн Мэдээсэл тараажа эхилһэн тухай энэ ном соо хэлэгдэнэ. Дараань – Христоосой шабинарай бэшэһэн хандалганууд. Тэдэ хадаа христиан бүлгэмүүдые болон ганса нэгэ хүнүүдые этигэл һүзэгэйнь талаар дэмжэн, Эзэндэ һайшаагдама ажабайдал сахин һуухыень уряална. Шэнэ Хэлсээнэй түгэсхэл ном бол Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ мүн. Бурханда эсэргүү хүсэн бүримүһэн дарагдаха гэһэн удха тэрээн соо далда хэлээр зураглагдана.

Библи буряад хэлэндэ оршуулга

Бэшэгдэһэн сагһаа хойшо энэ нангин Ном дэлхэйн угаа олон хэлэнүүдтэ оршуулагдаһан юм. Мүнөө сагта дэлхэй дээрэ 7 мянга үлүүтэй хэлэнүүд бии. Тэдэнэй 700-дань шахуу Библиин бүхы номууд оршуулагданхай. Библиин зарим хуби үшөө 2 мянган хэлэн дээрэ хүрбүүлэгдээ.

Ородой Библиин бүлгэмэй ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институдай оршуулагшадай бүлэг энэ гайхамшагта номые буряад хэлэндэ оршуулжа, мүлин-заһан бэлэн болгоо. Тус бүлэгэй бүридэлдэ буряад хэлэнэй мэргэжэлтэд, бэшээшэд, мүн Ородой болон хари гүрэнүүдэй мэргэжэлтэд оролсоо. Оршуулга хадаа удхын ба түхэл маягай талаар хэдэн шатын шалгалта дабан гараа. Оршуулагшадай бүлэгэй гол зорилгонь еврей, арам, грек хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэнхэй эхэ бэшэгэйнь удхые зүбөөр дамжуулха гээшэ бэлэй. Энэ даабари дүүргэхын тула оршуулагшадай бүлэг Библиин талаар мүнөө үеын нэрэ хүндэтэ тайлбаринуудые хэрэглээ, мүн тиихэдэ Библиин урданай болон оршон сагай хэдэн хэлэнүүдтэхи оршуулгануудтай сасуулан шалгаа һэн. Иигэжэ анханай удхыень зүбөөр дамжуулан гаргаха гээшые ажал хүдэлмэриин гол ёһо гурим болгон баримталжа, оршуулагшадай бүлэг хүдэлөө юм. Гадна, бидэ тус удхыень бүгэдэ зоной ойлгохоор, оршон үеын удха зохёолой һайхан хэлэн дээрэ хүрбүүлэн гаргахые оролдообди. Зарим уншагшадта урданай үгэ гэжэ һанагдамаар нэгэ тэды үгэ оршуулгадаа хэрэглэхэ ушар гарадаг байгаа. Байн-ошон эдэ үгэнүүд буряад хэлэндэ дахин үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болохо гэжэ найданабди.

Библи буряад хэлэндэ оршуулха ажал олон жэлэй туршада үргэлжэлөө. 2010 ондо Шэнэ Хэлсээн хэблэгдээ, мүн Хуушан Хэлсээнэй «Эхин» гэжэ ном хэблэгдээ бэлэй. Эдэ хадаа туршалгын хэблэлнүүд байгаа мүн. Харин мүнөө буряад уншагшад түрэл хэлэн дээрээ Библиин дүүрэн согсолбори уншаха аргатай болобо. Энэ хадаа түүхэдэ анха түрүүшынхиеэ Библиин бүхы номууд буряад хэлэн дээрэ нэгэ хабтаһан доро хэблэгдэн гараба гээшэ. 19-дэхи зуун жэлдэ Британиин шажан дэлгэрүүлгын холбооной шажан дэлгэрүүлэгшэд Библиин бүхы номуудые оршуулаад, нэгэ хабтаһан доро бэшэ, харин ами аминдань хэблээ. Тэрэ оршуулга хуушан монгол бэшэг дээрэ хэгдэһэн ушарһаа мүнөө тэрэниие гансал эрдэмтэд ойлгохо аргатай. Туршалгын хэблэлнүүд шалгагдаа, алдуунууд заһагдаа, уншагшадай дунда асуулта ябуулагдажа, дүнгынь анхаралда абтаа, зарим ойлгосогүй, орёо удхатай үгэнүүд һэлгэгдээ.

Текст хэдэн бүлэг болон үгүүлэлнүүдтэ хубаагдахадаа, Библиин ород хэлэн дээрэхи Синодальна оршуулгые дагаа. Гэбэшье зарим ушарта хоёр-гурбан үгүүлэл нэгэдхэгдэжэ, үйлэ хэрэгүүдые гү, али удха эли тодоор гаргаха гэһэн зорилго нэн түрүүн хэрэгжүүлэгдээ. Буряад хэлэндэ оршуулгын үндэһэн боложо абтаһан номһоо ондоо, грек хэлэндэхи һүүлэй оршуулгануудһаа үндэһэлһэн зарим үгүүлэлнүүд Шэнэ Хэлсээнэй ород Синодальна оршуулга дотор дайралдана. Иимэ үгүүлэлнүүд буряад оршуулгада оруулагдаагүй, сноско соо заагдаа.

Буряад уншагшад болбол ород соёл болон удха зохёолые һайн мэдэхэ ушарһаа мэдээжэ хүнэй гү, али орон нютагай нэрэнүүд зарим газарта ород Синодальна оршуулгые даган, тэрэ зандаа үгтөө. Харин бидэ гол түлэб эхэ хэлэн дээрээ хүнэй ба нютагай нэрэнүүд ямараар дуулданаб, тиимээр лэ хүрбүүлхые оролдообди. Тиихэдэ ород бэшэлгэнь али болохоороо анхарагдаа ааб даа.

Туһа болохо хабсаргалтанууд

Тус оршуулга ойлгоходо туһа болохо материалнууд энэ хабтаһан доро хабсаргаатай. Эдэ бол Библиин хуби бэшэ гээд ойлгохо хэрэгтэй, имагтал туһаламжа. Юрын бэшэ, эртэ урдын энэ номые ойлгоходо зондо туһалха гэжэ найдажа, бидэ эдэниие оруулаабди. Ном бүхэнэй урда оролто үгэ бэшэгдээ. Тэрээн дотор номой гол сэдэбүүд, зохёолшон болон бэшэгдэһэн үе саг тухайнь нэгэ тэды мэдээн уншагшадта дурадхагдана. Номуудай бүлэг бүхэн багахан хубинуудта удхаараа хубаагдажа, эдэ хубинуудта нэрэ үгтөө. Библиин зарим хэһэг һайнаар ойлгохын тула адлирхуу хэһэг зааһан мэдээнүүд оруулагдаа.

Зарим ушарта тобшо сносконууд үгтэжэ, ойлгоходо орёо нэрэнүүдэй, үгэнүүдэй болон тэрэ урданай сагай ажабайдалай тусгаар илгаанууд удхалан бэшэгдээ. Мүн энэ-тэрэ орёо үгүүлэлые ондоогоор ойлгомоор гэжэ гү, али урданай хуйламал бэшэгүүдэй хоорондохи зүрилдөөн тухай хуряангы мэдээн хуудаһанай доро үгтэнэ.

Библи соо оло удаа дайралдадаг гол шухала ойлгосонуудые тайлбарилга хэблэлэй түгэсхэлдэ оруулагдаа. Тэрэ үни үе сагай түүхые зүбөөр ойлгохын тула үнгэтэ газар дэбисхэрэй зурагууд ниитэлэгдээ.

Түгэсхэл

Библи болбол хүн түрэлтэнэй түүхэдэ Агууехэ ном гээшэ. Элдэб шажангуудай түлөөлэгшэд энээниие баталдаг. Библи хадаа тад ондоо үе саг ба ажамидарал, эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэхи зоной туйлалта, ажабайдалые зураглаһан түүхын үнэтэ баталамжа мүн. Дэлхэйн уран һайханай һанда тоо томшогүй дүрэ образуудай, үйлэ хэрэгүүдэй хүгжэлтэ бэлэглэһэн гол үндэһэн хадаа Библи болоно. Гэхэтэй хамта, Библи гээшэ уран зураашад, зохёолшодой бүтээлэй һабагша татадаг һанһаа, түүхын баталамжаһаа үлүү ехэ. Библи гээшэ Бурханай болон хүнэй хоорондохи харилсаанай бэшэг, улад зондо Тэрэнэй заабарилһан захяа заабари, хүнэй дүрсэ абажа, дэлхэй дээрэ Бурханай ажаһууһан, номнол ябуулһанай гэршэлгэ мүн. Бүтээгшын арад зондо айладхал ойлгохоёо эрмэлзэн уншагша нэгэндэл Нангин Бэшэгэй удха нээгдэдэг.

Бурханай үгые буряад арадта энэ оршуулга бүримүһэн дамжуулха, зон Эзэндэ бүхы зүрхэ сэдьхэлээрээ этигэн, Һайн Мэдээсэлэй ёһо гуримуудые сахин ажаһууха гэжэ найданабди. Ородой Библиин бүлгэм ба Нангин Бэшэг оршуулгын Институт энэ Нангин Бэшэг оршуулһан, заһабарилһан бүхы мэргэжэлтэдтэ баяр баясхалан хүргэнэ. Тус оршуулгые хэблэхэдэ туһалһан зондо мүн лэ баяр хүргэнэбди.

4 Хаан түрэнүүд

4 Хаан түрэнүүд

1. Хаан түрэнүүд тухай дүрбэдэхи ном

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

Хаан түрэнүүд тухай дүрбэдэхи ном

Хаан түрэнүүд тухай дүрбэдэхи ном

Израиль болон Иуда гүрэнүүд тухай урдахи ном соо хөөрөөн энэ ном дотор мүн лэ үргэлжэлнэ. Манай ээрын урдахи IX зуун жэлэй хахадһаа VI зуун жэлэй хахад хүрэтэр сагта болоһон үйлэ хэрэгүүд тушаа энэ ном соо хэлэгдэнэ. Номые хоёр гол хубида хубаамаар: 1) манай ээрын урдахи 722 ондо Самариие ашуурнуудай эзэмдэхын урда тээхи үе сагай хоёр гүрэнэй түүхэ (1-17-дохи бүлэгүүд); 2) манай ээрын урдахи 586 ондо Иерусалимые вавилоншуудай эзэлэн абахын урда тээхи үе сагай Иуда гүрэнэй түүхэ (18-25-дахи бүлэгүүд).

Израильшуудай Эзэн Бурханда үнэн сэхэ бэшэ байһанһаань эдэ бүгэдэ гай гасалан ушараа. Эзэн арад түмэниие энээн тушаа оло дахин һэргылһэн бэлэй. Еврей арадай түүхын гол үйлэнүүд гэбэл, Иерусалимые усадхалга болон Иудын арад түмэнэй гол хубиие Вавилоон руу баряанда туун абаашалга болоно (25-дахи бүлэг).

Энэ ном хадаа ганса хаашуул тухай бэшэ, Израилиин агууехэ лүндэншэд Элияа, тэрэнэй шаби Элишаа (2-9-дэхи, 13-дахи бүлэгүүд), Исай (19-20-дохи бүлэгүүд) тухай хөөрэнэ. Бурхан үйлэ ябадалнуудыень яажа сэгнэнэб, тэдээнһээ юу хүлеэнэб гэжэ Элишаа арад зондо болон ударидагшадта мэдүүлнэ, гэбэшье бүхы зон энээнииень дуулаха дуратай бэшэ. Арюун ябадалтай байхыень Хэзэкияа хааниие Исай һургана ба ерээдүйн сагта Иерусалимай һандарха тухай һэргылнэ (20-дохи бүлэг). Иудын хаан, арюун ябадалтай Ёшияа тухай хөөрөөн ном дотор тусхай һуури эзэлнэ (22-23-дахи бүлэгүүд). Энэ хаанай аша габьяа гэхэдэ, олон бурхадта мүргэлтэй тэмсэл болон ганса Бурханда шүтэн мүргэхын тула тэрэнэй ябуулһан шажанай талаар шэнэлэлтэнүүд болоно. Энэ хаанай захирха үедэ Һүмэ соо Һургаалай хуйламал бэшэгүүд олдоо, тэндэнь Хуулиин дабталга ном байгаа магадгүй.

1

Элияа ба Израилиин хаан Ахазияа

1^1Ахаабай наһа бараһанай һүүлдэ моһаабууд Израилиин урдаһаа эсэргүүсэн бодобо+.

2Ахазияа Самаридахи өөрынгөө ордоной дээдэ дабхарһаа унажа, хэрэлсынгээ тохойлуур эбдэжэ бэрхэтээд, «Энэ бэрхэтэлгэһээ һайжарха гүб гэжэ Экрооной бурхан Баалзэбүүлһээ һурагты» гэһэн даабаритайгаар элшэдээ эльгээбэ+. 3Эзэнэй Эльгээмэл Самариин хаанай элшэдые угтаха ба иигэжэ асууха захиралта Тишбиигэй Элияада үгэбэ: «Израильда Бурхан үгы юм аал? Экрооной шүтөөн Баалзэбүүлһээ үршөөл хайра һураха гэжэ юундэ ерэбэ гээшэбта+? 4Эзэн иигэжэ айладана: ши хэбтэһэн оронһоо буунгүй үхэхэш!» Элияа тэдэнэй урдаһаа ошобо.

5Хаанай элшэнэр хаандаа бусабад.

– Таанад юундэ бусабат? – гэжэ хаан асууба.

6Тэдэнэр иигэжэ харюусабад:

– Бидэнэй урдаһаа нэгэ хүн угтажа гараад: «Таанадые эльгээһэн хаандаа бусагты. Эзэн иигэжэ айладана гээд дамжуулагты: „Израильда Бурхан үгы юм аал? Ши Экрооной шүтөөн Баалзэбүүлһээ үршөөл хайра гуйхаяа эдэ элшэдээ намда эльгээбэ гүш? Ши энээнэйнгээ түлөө оронһоо буунгүй үхэхэш!“» – гэжэ хэлээ.

7Хаан тэдээнһээ иигэжэ асууба:

– Таанадые угтагша, эдэ бүгэдые хэлэгшэ хүн ямар түхэлтэй байгааб?

8Тэдэнэр иигэжэ хаанда харюусабад:

– Тэрэ хүн хониной арһан дэгэлтэй, бэлхүүһэндээ һур бүһэ бүһэлһэн байгаа.

– Тэрэ Тишбиигэй Элияа, – гээд хаан+
9тэрээн руу табитын даргые табин сэрэгшэдтэйнь хамта эльгээбэ.

Табитын дарга хадын орой дээрэ һууһан Элияада ерэбэ.

– Бурханай хүн, – гэжэ тэрэ Элияада хандаба. – Доошоо буу гэжэ хаан шамда захирна!

10Элияа тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Хэрбэеэ би Бурханай хүн байбални, гал тэнгэриһээ буужа, шамайе болон шинии табин сэрэгшэдые үнэһэн шандаруу болотор шатааг!

Гал тэнгэриһээ буужа, тэрэниие болон тэрэнэй табин сэрэгшэдые үнэһэн шандаруу болотор шатааба+. 11Хаан ондоо табинай даргые табин сэрэгшэдтэйнь хамта Элияада дахин эльгээбэ.

Тэрэ сэрэгэй дарга Элияада ерээд:

– Бурханай хүн! Түргэн доошоо буу гэжэ хаан шамда захирна, – гэбэ.

12Элияа тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Хэрбэеэ би Бурханай хүн байбални, гал тэнгэриһээ буужа, шамайе табин сэрэгшэдтэйшни хамта үнэһэн шандаруу болотор шатааг!

Бурханай гал тэнгэриһээ буужа, тэрэниие табин сэрэгшэдтэйнь хамта үнэһэн шандаруу болотор шатааба.

13Хаан гурбадахи табинайнгаа даргые табин сэрэгшэдтэйнь хамта тэрээндэ эльгээбэ. Тэрэ дарга үндэрлиг өөдэ гаража, Элияагай урда үбдэглэн һуугаад:

– Бурханай хүн! Минии ба танай барлагуудай – энэ табин зоной ами наһые хайрлыт! 14Тэнгэриһээ бууһан гал түрүүшын хоёр табитын даргые сэрэгшэдтэйнь хамта үнэһэн шадаруу болотор шатаагаа. Харин мүнөө та минии амиды мэндэ ябахые үршөөгыт! – гэжэ гуйба.

15Эзэнэй Эльгээмэл Элияада иигэжэ зонхилбо:

– Доошоо буу, тэрээнтэй ошолдо, тэрээнһээ бү ай.

Элияа бодоод, табитын даргатай хамта хаанда ошожо, 16иигэжэ хэлэбэ:

– Эзэн иигэжэ айладана: Израильда Бурхан үгы юм шэнги Экрооной шүтөөн Баалзэбүүлһээ үршөөл хайра гуйхаяа элшэдээ эльгээһэнэйнгээ түлөө ши хэбтэһэн орон дээрэһээ бодонгүй үхэхэш!

17Ахазияа Эзэнэй Элияада айладаһан аргаар үхэбэ. Тэрэнэй хүбүүгүй байһан тула Ёраам хаан болобо. Ёшапаадай хүбүүн Иораамай Иудын хан шэрээдэ хоёр жэл һуугаад байхада энэ ушар болоо.

18Ахазияагай хэһэн бусад үйлэ хэрэгүүд Израилиин хаашуулай угай ном соо бэшээтэй юм.

2

Элияагай тэнгэридэ дэгдэлгэ

2^1Эзэн Элияае хуй һалхяар тэнгэри өөдэ иигэжэ дэгдүүлбэ. Элияа Элишаатай хамта Гилгаалһаа ябагаар гараба+.

2Элияа Элишаада иигэжэ хэлэбэ:

– Ши эндэ үлэ. Эзэн намайе Бэт-Ээл эльгээнэ.

– Эзэнэй ба шинии амиды байгаа сагта би шамайе орхихогүйб гэжэ тангаригланаб, – гэбэ Элишаа.

Тэдэ хоёр Бэт-Ээл тээшэ ошобо.

3Бэт-Ээлдэ байһан лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүдэй түлөөлэгшэд тэдэниие угтаад:

– Мүнөөдэр Эзэн минии эзэниие абаашахань гэжэ мэдэнэ гүш? – гэжэ Элишаада хэлэбэд.

– Мэдэнэб, һанаагаа бү зобогты, – гэжэ Элишаа харюусаба.

4Элияа Элишаада хандажа:

– Элишаа эндээ үлэ. Эзэн намайе Ерихоон эльгээнэ, – гэбэ.

– Эзэнэй ба шинии амиды байгаа сагта би шамайе орхихогүйб гэжэ тангаригланаб, – гэбэ Элишаа.

Тэдэ хоёр хамта Ерихоон ерэбэд+.

5Ерихоондо байһан лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүдэй түлөөлэгшэд тэдэниие угтаад:

– Мүнөөдэр Эзэн шинии эзэниие абаашахань гэжэ мэдэнэ гүш? – гэжэ Элишааһаа һураба.

– Мэдэнэб, һанаагаа бү зобогты, – гэбэ Элишаа.

6Элияа Элишаада хандажа:

– Ши эндээ үлэ, Эзэн намайе Иордан эльгээнэ, – гэбэ.

– Эзэнэй ба шинии амиды байгаа сагта би шамайе орхихогүйб гэжэ тангаригланаб, – гэбэ Элишаа.

Тэдэ хоёр хамта Иордан ошобо.

7Лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүдэй түлөөлэгшэд тэдэ хоёрые дахан ошолсожо, хараанай газарта үлэбэд. 8Элияа субаяа абажа эбхээд, тэрээгээрээ уһа сохибо. Уһанай хоёр тээшээ боложо харгы гаргахада, тэдэ хоёр хуурай газар дээгүүр мүрэн гаталба+.

9Мүрэн гаталамсаараа, Элияа Элишаада хандажа:

– Минии шамтай байһан сагта, шамда минии юу хэбэл дээрэб? – гэжэ һураба.

– Танай эди шэдитэ бэлиг шадабари намда нэмэжэ, минии бэлигые хоёр дахин ехэ болгог, – гэжэ Элишаа хэлэбэ+.

10– Хүшэр хүндэ юумэ гуйнаш. Хэрбэеэ тэнгэри өөдэ минии дэгдэхые харабалшни, гуйһан хэрэгшни бүтэхэ. Хэрбэеэ харабагүйлшни, бүтэхэгүй.

11Тэдэ хоёр хөөрэлдэһөөр, аян замаа үргэлжэлүүлжэ, харгыгаар саашалбад. Гэнтэ дайшалхы гал тэргэ, гал морид бии болоод, хуй һалхин эшхэржэ, Элияае Элишааһаа холодхон, тэнгэри өөдэ абаад ябашаба.

Элишээ Элияагай һүлдые залгамжалба

12Элишаа эдэ бүгэдые харамсаараа:

– Эсэгэмни, эсэгэмни! Израилиин дайшалхы тэргэ ба тэрэнэй морид! – гэжэ тэрэнэй хойноһоо хашхарба.

Элияа тэрэнэй нюдэндэ харагдахаяа болибо. Тиихэдэнь Элишаа өөрынгөө уйдхар гашуудал харуулжа, хабсаһаяа шудара татаад,+
13газарта унаһан Элияагай субые абаад, Иорданай эрьедэ ерэбэ.

14Элишаа тэрэнэй субаар уһа сохёод:

– Элияагай Бурхан, Эзэн хаана гээшэб? – гэжэ асуугаад, тэрээгээрээ үшөө дахин уһа сохин шабхадаба.

Уһан хоёр тээшээ хубааран эбхэржэ, тэрээндэ харгы гаргаба. Элишаа хуурай газараар мүрэн гаталба. 15Ерихоон мүрэнэй эрьеһээ тээ саанахана зогсожо байһан лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүдэй түлөөлэгшэд энэ үйлэ хэрэг хараад:

– Элияагай һүлдэ Элишаада ороо! – гэжэ хашхаралдаад, тэрэнэй урда ерэжэ, доро дохиһоной һүүлдэ 16иигэжэ хэлэбэд:

– Танай барлагууд болохо маанадай дунда табин хүсэтэй шэрбүүһэтэй эрэшүүл байна. Эдэнэр минии эзэниие бэдэрхэеэ ошог. Магад, Эзэнэй Һүлдэ тэрэниие абаашажа, хадануудай гү, али хүндынүүдэй нэгэндэ хаяа аалам.

– Хэнииешье бү эльгээгты, – гэжэ Элишаа хэлэбэ+.

17Теэд тэдэнэй үни удаан гуйхада:

– Зай, эльгээгты, – гэжэ тэрэ зүбшөөбэ.

Табин хүнүүд бүлэг бүлэгүүд болгогдожо, гурбан үдэр бэдэрээд олобогүй.

18Тэдэ бүлэгүүд Ерихоондо байһан Элишаада бусабад.

– Бэдэрхэеэ бү ошогты гэжэ би хэлээ һэмнайб, – гэжэ Элишаа хэлэбэ.

Элишаагай гайхамшагта үзэгдэлнүүд

19Тэрэ хотынхид Элишаада хандажа:

– Эзэн манай, харагты! Манай хото һайн газарта байна. Теэд эндэ муу уһатай, үрэжэлгүй хүрьһэтэй, – гэжэ хэлэбэд.

20Элишаа тэдээндэ хандажа:

– Намда шэнэ амһарта үгэгты. Тэрээн соогоо дабһа хэгты, – гэжэ хэлэбэ.

Тэрэ хотынхид эриһэн бүхы юумыень асаржа тэрээндэ үгэбэд.

21Элишаа булагай эхиндэ ошожо, урасхал руунь дабһаяа сасаад:

– Эзэн иигэжэ хэлэнэ: «Би энэ уһа арюудхабаб. Энэ уһанһаа дахин хэзээдэш үхэл тахал ба үрэжэлгүйдэлгэн болохогүй!» – гэжэ хэлэбэ.

22Элишаагай хэлэһэн үгэ бэелүүлэгдэжэ, мүнөө болотор тэндэхи уһан арюун сэбэр байгша юм.

23Элишаа тэндэһээ Бэт-Ээл ошобо. Хотоһоо гүйжэ гараһан үхибүүд харгыгаар ябаһан тэрэниие хараад:

– Халзан толгойтой, яба саашаа! Халзан толгойтой, яба саашаа! – гэжэ тэрэниие наада барин, хойноһоонь хашхаралдабад+.

24Тэрэ гэдэргээ эрьелдэжэ, тэдэниие хараад, Эзэнэй нэрээр тэдэниие хараалда хүртөөбэ. Хоёр эмэ баабгай ойһоо гарамсаараа, үхибүүдтэ добтолжо, дүшэн хоёр үхибүүдые таһар удар татаба.

25Элишаа тэндэһээ Кармээл уулада ошоод, һүүлдэнь Самарида бусаба+.

3

Израилиин хаан – Ёраам

3^1Иудын хаан Ёшапаадай арбан наймадахи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ахаабай хүбүүн Ёраам Самарида Израилиин хаан боложо, арбан хоёр жэлдэ хан шэрээдэ һууба. 2Тэрэ эхэ эсэгэ хоёр шэнги хэтэрхы ехээр бэшэшье һаа, Эзэнэй урда баһал бага зэргээр муу үйлэ хэрэгүүдые үйлэдэдэг байба. Тэрэ эсэгынгээ бүтээлгэһэн Баалай нангин шулууе үгы хэбэ+. 3Ахаабай хүбүүн Ёраам бүхы Израильда нүгэл хэһэн Набаадай хүбүүн Еробоһаамай үйлэдэһэн хэрэг үргэлжэлүүлбэ+.

Ёраам ба Ёшапаат Моһаабай хаантай дайлалдана

4Моһаабай хаан Мэшаа хони малаар баян байһан тула Израилиин хаанда саг соогоо зуун мянган хони, зуун мянган эрэ хониной нооһо түлэдэг байба. 5Ахаабай наһа барахада, Моһаабай хаан Израилиин хаанда эсэргүүсэн бодобо+. 6Ёраам хаан Самариһаа гаража, Израилиин сэрэгүүдые суглуулаад:

7– Моһаабай хаан минии урдаһаа эсэргүүсэн бодобо. Ши намтай хамта моһаабуудтай тулалдахаяа ошохо гүш? – гэжэ хэлэхэ захяатайгаар элшэдээ Иудын хаанда эльгээбэ.

– Би шамтай ошолдохоб. Ши, шинии сэрэг, шинии морид хайшаа зориноб, би, минии сэрэг, минии морид тиишээ зорихо, – гэжэ Ёшапаат харюусаба+.

8Ёшапаат Ёраамһаа иигэжэ һураба:

– Бидэ ямар харгыгаар ошохобибди?

– Бидэ Эдоомой сүл губиие гаталха ёһотойбди, – гэжэ Ёраам харюусаба.

9Израилиин хаан Иудын болон Эдоомой хаашуултай хамта гараба. Тэдэнэр долоон үдэр тойруу замаар ябабад. Сэрэгшэдтэнь ба тэдэнэй хойноһоо туужа ябаһан үхэр малдань хүрэхэ уһан багадаба+.

10Израилиин хаан иигэжэ хэлэбэ:

– Ай халаг! Моһаабуудай гарта бидэниие үгэхэ гэжэ Эзэн бидэ гурбан хаашуулые энэ сүл губида асарба+.

11Ёшапаат түшэмэлнүүдтээ хандажа:

– Эзэнэй лүндэншэ эндэ үгы гээшэ гү? Яаха хээхэ тухай тэрээгээр Эзэнһээ асууха байгаабди, – гэжэ хэлэбэ.

– Шапаадай хүбүүн Элишаа эндэ байна. Элишаа Элияагай туһалагша байгаа юм, – гэжэ Израилиин хаанай түшэмэлнүүдэй нэгэн хэлэбэ+.

12Ёшапаат иигэжэ хэлэбэ:

– Тэрэ жэнхэни лүндэншэ мүн. Эзэн тэрэнээр дамжуулан үгэеэ айладхаха.

Израилиин хаан Ёшапаат болон Эдоомой хаантай Элишаада ерэбэ.

13Элишаа Израилиин хаанда хандажа:

– Шамда намһаа юун хэрэгтэйб? Өөрынгөө эхэ эсэгын лүндэншэдтэ ошо! – гэжэ хэлэбэ.

– Тиигэжэ бү хэлыш даа. Моһаабуудай гарта үгэхэ гэжэ Эзэн бидэниие, гурбан хаашуулые эндэ асараа, – гэжэ Израилиин хаан Элишаада хэлэбэ+.

14Элишаа тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Би шүтэн мүргэжэ алба хэдэг, Түмэн Сэрэгтэ Эзэнэй зүгһөө тангаригланаб. Хэрбэеэ би Иудын хаан Ёшапаадые хүндэлөөгүй һаа, би шамайе харахашьегүй байгааб. 15Мүнөө таанад намда хүгжэмшэниие дуудагты.

Хүгжэмшын хүгжэм наадахада, Элишаа Эзэнэй һүлдэ хүсэнһөө онгоо оруулжа эхилбэ+.

16Элишаа тэдэнэртэ хандажа:

– Эзэн иигэжэ хэлэнэ: «Бүхы хүнды уһаар дүүрэхэ, уһаар дүүрэхэ!» Эзэн иигэжэ хэлэнэ: 17«Таанад аадар бороогой орохые харахагүйт, һалхинай үлеэхые үзэхэгүйт, тиигэбэшье хүнды уһаар дүүрэхэ! Таанад, таанадай сэрэгшэд болон үхэр мал тэрэ уһанһаа ууха!» 18Теэд Эзэндэ энэ бага даа! Тэрэ моһаабуудые таанадай гарта үгэхэ! 19Таанад тэдэнэй бүхы бэхижүүлгэнүүдые, бүхы хотонуудые һандаргахат, бүхы жэмэстэ модонуудыень таһар сабшахат, тарилгын бүхы газарыень үрэжэлгүй болгожо, дээрэнь шулуунуудые хаяхат! – гэжэ хэлэбэ+.

20Үглөөгүүр үргэл үргэдэг саг ерэбэ. Эдоомһоо урдаһан уһан оршон тойрониие бүрхөөбэ+. 21Моһаабууд тэдэ хаашуулай дайгаар добтолхоёо байһые мэдээд, зэр зэбсэг барижа шадаха бүхы эрэшүүлээ суглуулаад, сэрэгүүдээ хилэ дээрэ табиба. 22Эртэ үглөөгүүр наранай туяагай урдаһан тэрэ уһан дээрэ толорходо, моһаабууд тэрэниие холоһоо харахадаа, улаан шуһан гэжэ харабад. 23«Энэ шуһан! – гэжэ тэдэнэр һанаад, хаашуул өөһэд хоорондоо тэмсэжэ, бэе бэеэ алабад. – Моһаабууд олзодоо хиидэн добтологты!»

24Тиигээд тэдэнэр израильшуудай тогтон байрлаһан хүреэн тээшэ харайлдаба. Израильшууд эсэргүүсэн тэмсэжэ, тэдэнэй добтолгые болюулба. Моһаабууд тэдээнһээ тэрьедэжэ эхилбэд. Израильшууд тэдэниие хюдан, хойноһоонь намнажа, 25тэдэнэй хотонуудые газар дээрэһээ үгы хээд, сэрэгшэ бүхэн таряаланайнь бүхы һайн газарнууд дээгүүр шулуунуудые хаяба, булагуудайнь эхинүүдые шулуугаар бүтүүлбэ, бүхы жэмэстэ модонуудыень таһар сабшажа унагааба. Тиихэдэнь гансал Киир-Харээсэдтэ шулуунууд байһан газартаа үлэбэд, һэнжүүрээр шулуу шэдэгшэд хотые хүреэлжэ, шулуунуудаар харбан шэдэбэ+.

26Моһаабай хаан диилдэжэ байһанаа хараад, элдэтэй долоон зуун сэрэгшэдээ абажа, сүмэ сохин гарахаяа Эдоомой хаан тээшэ дабшаба. Теэд тэдэнэр тэрьедэхэ харгы өөһэдтөө гаргажа шадабагүй. 27Тэрэ хаан хан шэрээень эзэлхэ өөрынгөө хүбүүе хэрэмэй дээрэхи үргэлэй шэрээ дээрэ түгэс шатаалта үргэл болгон үргэбэ. Израильшууд тэдэнэй Хэмоош бурхандаа үхибүүгээ үргэлгэндэ дураа гутажа, добтолгоёо болюулжа, өөһэдынгөө нютаг руу бусабад+.

4

Элишаа үгытэй бэлбэһэн эхэнэртэ туһална

4^1Лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүн байһан нэгэ хүнэй бэлбэһэн эхэнэр Элишаада ерээд:

– Шинии барлаг, минии үбгэн наһа бараа. Ши, барлагни Эзэниие хүндэлдэг байгаа гэжэ мэдэнэш! Мүнөө үри шэридэ ороһон бидэндэ зээлеэр мүнгэ үгэгшэ хүн өөртөө барлаг хэхэеэ минии хүбүүдые абаашахаяа ерээ! – гэжэ уйлан хашхарба+.

2Элишаа тэрэ эхэнэртэ хандажа:

– Би шамда юугээр туһалхабиб? Ши намда хэлэ, гэртэш юун үлөөб? – гэжэ һураба.

– Шинии барлагай, минии гэртэ хооһон, гансал оливын тоһоной багахан домбо бии, – гэжэ тэрэ эхэнэр харюусаба.

3Элишаа тэрэ эхэнэртэ иигэжэ хэлэбэ:

– Гудамжаар ябаад, хооһон домбонуудые хүршэнэрһөө суглуула. Домбонууд олон байбал һайн. 4Өөрынгөө ба үхибүүдэйнгээ хойноһоо үүдэеэ хаажа шэбхэдээд, тоһо тэдэ бүхы амһартануудтаа дүүрэтэр эюулээд, хажуу тээшэнь таби.

5Тэрэ эхэнэр Элишааһаа гэртээ бусажа, хүршэнэрһөө домбонуудые суглуулаад, өөрынгөө ба хүбүүдэйнгөө хойноһоо үүдэеэ хаажа шэбхэдэбэ. Хүбүүд эхэдээ хооһон домбонуудые асаржа үгэнэ. Тэрэ эхэнэр тэдэ амһартанууд соо тоһо эюулнэ. 6Бүхы амһартанууд оливын тоһоор дүүрэбэ.

– Удаадахиинь асара, – гэжэ тэрэ эхэнэр өөрынгөө хүбүүе гуйба.

– Амһартанууд дууһаа, – гэжэ тэрэ хүбүүн харюусаба.

Оливын тоһоншье дууһашаба.

7Тэрэ эхэнэр Бурханай хүндэ ерэжэ, энээн тухайгаа хөөрэбэ.

– Ошожо, эдэ тоһоёо худалдаад, үриеэ түлэ. Үлэгшэ тоһон шамда, шинии хүбүүдтэ бүхы наһандатнай хүрэхэ, – гэжэ Элишаа хэлэбэ.

Элишаа Шүнээмэй эхэнэртэ туһална

8Нэгэтэ Элишаа Шүнээм ерэбэ. Баян нэгэ эхэнэр тэндэ байдаг байба. Тэрэ эхэнэр Элишаае эдеэлүүлхэ гэжэ гэртээ уриба. Элишаа тэндэ ошохо бүхэндөө тэрэ эхэнэрэй гэртэ орожо эдеэлдэг болобо+.

9Нэгэтэ тэрэ эхэнэр үбгэндөө иигэжэ хэлэбэ:

– Манайда ходол орожо эдеэлдэг энэ хүниие Бурханай хүн гэжэ мэдэгшэб. 10Хоёрдохи дабхарай багахан таһалгада орон, шэрээ, һандали болон дэн табиябди. Тэрэ хүн бидэндэ ерэхэдээ, тэндэ орожо амардаг байг.

11Нэгэтэ Элишаа тэндэ ерэжэ, тэрэ таһалгада орожо, амархаяа хэбтээд:

12– Шүнээмэй эхэнэрые дууда, – гэжэ өөрынгөө Гэһаази зарасада хэлэбэ.

Зараса тэрэ эхэнэрые дуудажа, Элишаада ерүүлбэ+.

13Элишаа зарасадаа иигэжэ хэлэбэ:

– Тэрэ эхэнэртэ иигэжэ хэлэ: «Ши манай түлөө һанаагаа зобонош. Бидэ шамда ямар юумэ хээ һаамнай һайн бэ? Шам тухай бидэ хаанай гү, али сэрэгэй даргын урда үгэ хэлэхэмнай гү?»

– Минии түрэлхид намда һанаагаа табидаг юм даа, – гэжэ тэрэ эхэнэр харюусаба.

14Элишаа Гэһаазиһаа иигэжэ һураба:

– Бидэ энэ эхэнэртэ ямар туһа хүргэжэ шадахабибди?

– Энэ эхэнэр үхибүүгүй, үбгэниинь үбгэршэнхэй, – гэжэ Гэһаази хэлэбэ.

15Элишаа зарасадаа хандажа:

– Тэрэ эхэнэрые дууда, – гэжэ гуйба.

Гэһаази тэрэ эхэнэрые дуудаба. Тэрэ эхэнэр үүдэндэ ерээд тогтошобо.

16Элишаа тэрэ эхэнэртэ хандажа:

– Нэгэ жэл үнгэрөөд, эгээл энэ сагта ши хүбүүгээ үбэр дээрээ баряад байхаш, – гэжэ хэлэбэ.

– Эзэмни, Бурханай хүн намайе, өөрынгөө барлагые бү мэхэлэ, – гэжэ тэрэ эхэнэр хэлэбэ+.

17Элишаагай хэлэгшээр нэгэ жэл үнгэрөөд, энэл сагай ерээд байхада, нарайлха болоһон тэрэ эхэнэр хүбүүтэй болобо.

Элишаа Шүнээмэй хүбүүе амидыруулна

18Тэрэнэй хүбүүн томожобо.

Нэгэтэ тэрэ хүбүүхэн таряа хадажа байһан өөрынгөө эсэгэдэ ошобо.

19Тиигээд тэрэ өөрынгөө эсэгэдэ хандажа:

– Минии толгой! Минии толгой үбдэнэ! – гэбэ.

– Энээниие эхэдэнь абааша, – гэжэ тэрэнэй эсэгэ хүлһэншэндөө хэлэбэ.

20Хүлһэншэн тэрэ хүбүүе гарһаань хүтэлөөд, эхэдэнь абаашаба. Эхэнь тэрэ хүбүүгээ үбдэг дээрээ һуулгаад, хахад үдэр һамааруулба. Теэд үдэ багта тэрэ хүбүүхэн амияа табиба.

21Тэрэ эхэнэр хүл дээрээ бодожо, хүбүүгээ Бурханай хүнэй амаржа хэбтэдэг орон дээрэ табяад, үүдыень шэбхэдэжэ, газаашаа гарамсаараа, 22өөрынгөө үбгые дуудажа ерүүлээд:

– Намда зарасануудайнгаа нэгые, нэгэ эмэ элжэгэ үгэ. Би Бурханай хүндэ түргэн ошоод ерэһүүб, – гэжэ гуйба.

23Тэрэнэй үбгэн иигэжэ һамганһаа асууба:

– Мүнөөдэр тэрээндэ юундэ ошохо гэбэбши? Мүнөөдэр һарын нэгэншье бэшэ, субботошье бэшэл?

– Хуу һайн байха, – гээд,+
24тэрэ эхэнэр эмэ элжэгэеэ эмээллүүлээд, өөрынгөө зарасада хандаба:

– Эсэтэрнь элжэгэеэ гүйлгэ. Минии шамда юумэ хэлэтэр, элжэгэеэ бү байлга!

25Тэрэ эхэнэр Кармээл хада дээрэ байһан Бурханай хүндэ ошобо. Бурханай хүн тэрэ эхэнэрые холоһоо хараад, өөрынгөө зарасада хэлэбэ:

– Харалши, энэ үнөөхи Шүнээмэй эхэнэр гү даа? 26Ши урдаһаань гүйжэ ошоод, «Ши, үбгэншни, хүбүүншни хэр бэ?» гэжэ һура.

Гэһаази тэрэ эхэнэрые угтажа ошоод, эзэнэйнгээ хэлэгшээр асууба.

– Бута һайн байнабди, – гэжэ тэрэ эхэнэр харюусаба.

27Тиигээд тэрэ эхэнэр хада дээрэ гаража, Бурханай хүнэй урда үбдэглэн һуушаба. Гэһаази тэрэ эхэнэрые бодхоохо гэжэ дүтэлбэ.

– Энэ эхэнэрые орхи даа. Энээнэй зүрхэ сэдьхэл уйдхар гашуудалаар дүүрэнхэй. Эзэн намһаа нюужа, энээнэй уйдхар гашуудалые намда хэлээгүй, – гэжэ Бурханай хүн хэлэбэ+.

28Тэрэ эхэнэр иигэжэ хэлэбэ:

– Эзэн минии, би шамһаа хүбүү эреэ һэн гүб? «Намайе бү мэхэлэ» гэжэ би шамда хэлээ бэшэ гүб?

29Элишаа Гэһаазида иигэжэ хэлэбэ:

– Ууса нюргаяа бэһэлэ, минии таяг гартаа абаад, харгыда гара. Харгы замдаа уулзаһан хүниие бү мэндэшэлэ, хэн нэгэнэй мэндэшэлээ һаа, бү харюуса, минии таяг үхибүүнэй нюур дээрэ таби+.

30Үхибүүнэй эхэ иигэжэ хэлэбэ:

– Танай амиды байгаа сагта, би таниие орхихогүйб гэжэ Эзэнэй зүгһөө тангаригланаб.

Гэһаази хүл дээрээ бодоод, тэрэ эхэнэртэй ошолсобо.

31Гэһаази тэдээнһээ урид хүрэхэ газартаа хүрөөд, таягаа үхибүүнэй нюур дээрэ табиба. Теэд тэрэ үхибүүн ами орожо, абяа гарабагүй. Тиихэдэнь Гэһаази Элишаагай урдаһаа газаашаа гараад:

– Үхибүүн һэринэгүй, – гэжэ хэлэбэ+.

32Элишаа гэртэ оробо. Үхэһэн үхибүүн тэрэнэй орон дээрэ хэбтэбэ. 33Тэрэ ара нюргандахи үүдэеэ шэбхэдээд, Эзэндэ зальбаран мүргөөд,+
34хүл дээрээ бодожо, үхибүүн дээрэ тонгойгоод, өөрынгөө амые тэрэнэй аманда, өөрынгөө нюдые тэрэнэй нюдэндэ, өөрынгөө альгые тэрэнэй альганда абаашан няажа, тэрэнэй дээрэ һунан хэбтэбэ. Үхибүүнэй бэе махабад бүлеэдэһээр дулаасаба+. 35Элишаа хүл дээрээ бодоод, тэрэ таһалга соогуур сааша наашаа нэгэ удаа алхалба. Тиигээд тэрэ үнөөхи орондоо бусажа, үхибүүнэй дээрэ дахин һунажа хэбтээд, нэгэ, хоёр… долоо дахин найтаагаад, нюдөө нэбэ.

36Тиигээд Элишаа Гэһаазиие дуудажа ерүүлээд:

– Тэрэ Шүнээмэй эхэнэрые дууда! – гэжэ захирба.

Гэһаази Шүнээмэй эхэнэрые дуудаба. Тэрэ эхэнэр тэдэнэй байһан таһалгада оробо.

– Өөрынгөө үхибүүе аба, – гэжэ Элишаа тэрэ эхэнэртэ хэлэбэ.

37Тэрэ эхэнэр Элишаада ерэжэ, тэрэнэй хүлдэ мүргэн унажа, газарта хүрэтэр доро дохимсоороо, өөрынгөө үхибүүе абаад, таһалгаһаа гараба+.

38Элишаа Гилгаал бусаба.

Хорото эдеэн

Тиихэдэ бүхы орон дотор үлэн хооһон байдал ушараад байба.

Лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүд Элишаае тойрон сугларба.

– Томо тогоо гал дээрэ табяад, бултанда шэнгэн эдеэ шана, – гэжэ Элишаа Гэһаази зарасадаа хэлэбэ+.

39Эгээл тэрэ үе сагта нэгэ хүн үрэһэ түмһэ бэдэрхэеэ хээрэ гараад, зэрлиг хулуу (тыквэ) оложо, тэрэниие эдидэг үгыень мэдэхэгүй аад, тэрэ үрэһэ самсынгаа хормойгоор дүүрэн суглуулаад, байрадаа бусамсаараа, тэдэнээ буталжа, шэнгэн эдеэ шанажа байһан тогоон соо хэбэ. 40Шэнгэн эдеэ аягалагдажа, хүнүүд уужа эхилбэд.

– Бурханай хүн, энэ тогоон соо хорон байнал! – гэжэ тэдэнэр хашхаралдажа эдеэлхэеэ болишобод.

41Элишаа иигэжэ хэлэбэ:

– Намда гурил асарагты!

Тэрээндэ гурил асарба. Элишаа гурил тогоотой шэнгэн эдеэн соо үбэнүүлээд:

– Аягалагты, эдеэлэгты, – гэжэ хэлэбэ.

Тогоон соохи шэнгэн эдеэн арюудхагдаһан байба.

Зуун хүниие садхаалга

42Нэгэ хүн Бааһал-Шалиишаһаа эндэ ерэжэ, түрүүшын ургасын ешмээнэй талхаар бариһан хорин хилээмэ ба эдеэшэжэ болоһон орооһотой хоолосуудые Бурханай хүндэ үгэбэ.

– Эдэниие хүнүүдтэ тараагты, эдиг, – гэжэ Элишаа хэлэбэ+.

43Гэһаази зараса Элишаада хандажа:

– Зуун хүндэ үгэхэдэмни, энэтнай хүрэхэгүйл! – гэжэ хэлэбэ.

– Энэ эдеэ хүнүүдтэ тараа, эдиг. Эзэн иигэжэ хэлэнэ: «Тэдэнэй эдеэлжэ садахада, үшөө үлэхэ», – гэжэ Элишаа хэлэбэ.

44Элишаагай зараса тэрэ хүнэй асарһан эдеэ хоол тарааба. Тэдэнэрэй садатараа эдеэлхэдэ, Эзэнэй хэлэгшээр тэрээнһээ үлэбэ.

5

Наамаанай элдин үбшэнһөө элүүрэлгэ

5^1Араамай хаанай сэрэгүүдэй дарга Наамаан өөрынгөө эзэндэ агууехэдэ тоологдодог ба хүндэлүүлдэг байба. Ушар юуб гэхэдэ, Эзэн тэрээгээр араамшуудта илалта туйлуулһан юм. Эрэлхэг зоригтой сэрэгшэ Наамаан элдинээр үбшэлдэг байба+.

2Нэгэтэ араамшуудай сэрэгшэд израильшуудай газарта добтолон орожо, үхин басагые олзо болгон асарба. Тэрэ басаган Наамаанай һамганай шэбэгшэ болобо. 3Тэрэ шэбэгшэ басаган өөрынгөө эзэн эхэнэртэ хандажа:

– Хэрбэеэ минии эзэн Самаридахи лүндэншэдэ ошоо һаа, элдин үбшэнөө эмшэлүүлхэ байгаа, – гэжэ хэлэбэ.

4Наамаан өөрынгөө эзэндэ ошожо, олзо болгожо асарһан израилиин басаганай хэлэһэн үгые дамжуулба.

5Тиихэдэнь Араамай хаан Наамаанда иигэжэ хэлэбэ:

– Тиигэбэл, ши яба. Би шамда Израилиин хаанда бэшэһэн бэшэг үгэхэб.

Наамаан арбан талаант сэбэр мүнгэ, зургаа мянган шээкэл алта, һэлгэжэ үмдэхэ арбан хубсаһа абаад, аян замда гараба. 6Тэрэ Израилиин хаанда ерээд, иимэ бэшэгтэй бэшэгээ үгэбэ:

«…Би энэ бэшэгтэйгээр шамда өөрынгөө үнэн сэхэ зараса Наамааниие эльгээбэб. Энэ бэшэг абамсаараа, энээнэй элдин үбшые арилгыш даа».

7Израилиин хаан тэрэ бэшэг уншамсаараа, өөрынгөө хубсаһые таһар удар шуулаад:

– Би үхүүлдэг, амидыруулдаг Бурхан гээшэ аалби? Энэ хүнэй элдиниие арилга гэжэ Араамай хаан намда бэшэнэл! Өөһэдөөшье бодоод үзэгты, өөһэдөөшье харагты! Араамай хаан намтай хэрэлдэхэ арга мэхэ гаргажа байнал! – гэжэ хэлэбэ+.

8Элишаа, Бурханай хүн, Израилиин хаанай өөрынгөө хубсаһые таһар удар шуулаһые дуулаад:

– Та юундэ өөрынгөө хубсаһа хахар удар шуулабат! Израильда лүндэншэ бии гэжэ хараг, тэрэ хүн намда ерэг лэ, – гэжэ хэлэхыень зарасаяа хаанда эльгээбэ.

9Дайшалхы тэргэдээ моридые хүллэһэн Наамаан Элишаагай гэрэй үүдэнэйнь дэргэдэ тогтоод, гэрэй эзэниие хүлеэбэ.

10Элишаа тэрээндэ элшэнээ эльгээжэ: «Ши долоо дахин Иорданда шунга. Тиихэдэшни шинии бэе сэбэрлэгдэн арюудхагдажа, элдиншни үгы болохо», – гэжэ хэлүүлбэ+.

11Наамаан сухалдаха хоорондоо байһан байра дээрээ эрьелдээд:

– Элишаа газаашаа гаража, өөрынгөө Бурхан, эзэниие нэрлэжэ, өөрынгөө гарые үбшэлһэн газар дээгүүрни ябуулжа, элдин үбшэнииемни эмшэлхэ гэжэ һанааб… 12Дамааск шадар урдадаг Аманаагай, Парпаарай уһанууд Израилиин бүхы мэрэнүүдэй уһанһаа сэбэр байха даа. Элдинһээ бэеэ сэбэрлэжэ, тэдэ мүрэнүүдтээ шунгана бэзэб, – гэжэ хэлээд, тогтоһон газарһаа хүдэлбэ.

13Өөрынь һахюулшадһаа хүнүүд тэрээндэ ерээд:

– Эсэгэ манай, лүндэншын танда бэрхэшээлтэй юумэ хэ гэжэ хэлээ һаань, хэлэгшыень бэелүүлхэгүй һэн гүт? «Шунга, элдиншни сэбэрлэгдэхэ» гэжэл юрэ тэрэ хэлээ ха юм, – гэжэ байжа аргадабад.

14Наамаан Бурханай хүнэй хэлэгшээр Иордан мүрэндэ ошожо, долоо дахин шунгаба. Тиихэдэнь тэрэнэй бэе нялха үхибүүнэй бэе мэтэ сэбэр болошобо.

15Наамаан өөрынгөө һахюул сэрэгшэдтэй хамта Бурханай хүндэ бусажа, Элишаагай урда зогсоод:

– Мүнөө би бүхы газар дээрэ Бурхан үгы, харин гансал Израильда Бурхан бии гэжэ мэдэхэ болобоб. Танай барлаг намһаа аша харюугай бэлэг абажа хайрлагты, – гэжэ хэлэбэ+.

16Элишаа тэрээндэ хандажа:

– Би шүтэн мүргэжэ, алба хэжэ байдаг Эзэнэй зүгһөө тангариглажа, шамһаа бэлэг абахагүйб, – гэжэ хэлэбэ.

Наамаан бэлэг абахыень Элишаае баалаба. Теэд Элишаа тэрэнэй бэлэгһээ арсаба+.

17Наамаан тэрээндэ хандажа:

– Хэрбэеэ минии бэлэг танай абаагүй хада, хоёр луусай дааха өөһэдынгөө газарай шоройе танай барлаг намда үгэгты. Би энээнһээ хойшо Эзэнһээ бэшэ, бусад бурхануудта түгэс шатаалта ба зүгээл үргэлнүүдые үргэхэгүйб. 18Эзэн намайе, танай барлагые гансал нэгэ юумэндэ хүлисэг. Эзэнэйнгээ Риммоон һүмэдэ мүргэхэеэ ошоходо, би тэрэниие үдэшэжэ, гарһаань дүнгөөд ябагшаб. Тиимэһээ тэрэ һүмэ соо мүргэхэ баатай бологшоб. Эзэн танай барлаг намайе энэ ябадалыемни хүлисэхэ болтогой, – гэжэ хэлэбэ.

19Элишаа Наамаанда хандажа:

– Амар амгалан ябагты, – гэжэ хэлэбэ.

Наамаан гэр тээшээ зорижо, холошье ошоогүй ябаба.

20Бурханай хүн гэжэ тоологдодог Элишаагай зараса Гэһаази: «Минии эзэн араам Наамаанай асарһан бэлэгые абабагүй. Эзэнтэй хамта тангаригланаб. Би тэрэниие хүсэжэ, юушье һаань, абаха ёһотойб», – гэжэ сэдьхээд,+
21Наамаанай хойноһоо гүйшэбэ.

Наамаан хойноһоонь гүйһэн хүниие хаража, дайшалхы тэргэ дээрэһээн буугаад, Гэһаазиие угтан, урдаһаань ошожо:

– Бүхы юумэн һайн гү? – гэжэ һураба.

22Гэһаази иигэжэ хэлэбэ:

– Бүхы юумэн һайн. Минии эзэн танда иигэжэ хэлэхыемни эльгээбэ: «Лүндэншэдэй зүблэлэй хоёр залуу гэшүүд Эпрааимай хадалиг оронһоо намда ерээ. Тэдээндэ гэжэ нэгэ талаант сэбэр мүнгэ, һэлгэжэ үмдэхэ хоёр хубсаһа намда үгэжэ хайрлыт!»

23Наамаан тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Хоёр талаант сэбэр мүнгэ абажа хайрла.

Наамаан Гэһаазида бэлэг абахыень гуйжа, аргадажа байжа, хоёр талаант сэбэр мүнгэ, һэлгэжэ үмдэхэ хоёр хубсаһа боожо сумаада хээд, хоёр зарасадаа үгэбэ. Тэдэ хоёр эзэнэйнгээ үгэгшэ бэлэг үргэлөөд, Гэһаазиин урда ябабад.

24Гэһаази хотын захада хүрөөд, сумаатай бэлэгүүдээ Наамаанай зарасануудһаа абажа, тэдэниие табимсаараа, тэдэ бэлэгүүдээ гэртээ оруулжа, нюуба.

25Тиигээд тэрэ өөрынгөө эзэнэй урда ерэбэ.

– Ши, Гэһаази хаанаһаа ерэбэш? – гэжэ Элишаа һураба.

– Би, танай барлаг хаанашье ошоогүйб, – гэжэ Гэһаази харюусаба.

26Элишаа тэрээндэ олиггүй сухалтайгаар:

– Минии һүлдэ шамайе дахажа, тэрэ хүнэй дайшалхы тэргэһээн буугаад, шамайе угтахые хараагүй гэжэ һанана гүш? Мүнөө мүнгэ алтатай, хубсаһатай, оливын ба уһан жэмэсэй тужануудтай, үхэр малтай, эрэ ба эмэ барлагуудтай болоһойб гэжэ һанаха саг бэшэ! 27Наамаанай элдин үбшэн шамда, шинии үри һадаһадта бүхы наһандатнай халдаг! – гэжэ хэлэбэ.

Гэһаази элдин үбшэнһөө хужаруутажа, саһан мэтэ сагаан шэг шарайтай болошоод, Элишаагай гэрһээ гараба+.

6

Өөдөө хөөрэгшэ һүхэ

6^1Лүндэншэдэй зүблэлэй гэшүүд Элишаада хандажа:

– Шамайе тойрожо суглардаг энэ гэр бидэндэ багадана. 2Өөһэдынгөө сугларжа байха шэнэ гэр барихын тула хүн бүхэн нэгэ нэгэ барилгын бүдүүн ута модо бэлдэхэеэ Иордан ошохомнай, – гэжэ хэлэбэд.

– Ябагты, – гэжэ Элишаа зүбшөөбэ.

3Тиихэдэнь тэдэнэй нэгэн:

– Та өөрынгөө барлаг зарасартай хамта ошолсожо хайрлыт, – гэжэ гуйба.

– Зай ябаябди, – гэжэ Элишаа хэлээд, 4тэдэнэртэй хамта ябалсаба.

Тэдэнэр Иорданай эрьедэ ерэжэ, модо отолон унагаажа эхилбэ. 5Модо сабшан унагаажа байһан нэгэнэй һүхэ гарһаань шэлжэрэн хиидээд, уһан соо унашаба.

– Ай халаг! Эзэн минии! Тэрэ һүхэ минии бэшэ, харин зээлеэр хүнһөө абаа һэм, – гэжэ тэрэ хүбүүн халаглашаба.

6Бурханай хүн:

– Хаана унааб? – гэжэ тэрээнһээ һураба.

Тэрэ хүн Элишаада һүхынгөө унаһан газарые заажа харуулба. Элишаа модоор шэнэ эшэ хээд, тэрэнээ һүхын шэнгэһэн газарта шэдэбэ. Шэнгэһэн һүхэ уһан дээрэ хөөрэн гараба.

7Элишаа тэрээндэ хандажа:

– Һүхэеэ аба, – гэжэ хэлэбэ.

Тэрэ хүн гараа һарбайжа, уһан дээрэ хөөрэгшэ һүхэеэ абаба.

Элишаа ба араамшуудай добтолго

8Араамай хаан Израильда дайгаар ходол добтолон ородог болобо. Добтолгодо орохынгоо урда хаан өөрынгөө түшэмэлнүүдтэй зүблөө хээд, «Иимэ газарта сэрэгүүдээ эльгээгты» гэжэ захиралта үгэхэтэйнь сасуу 9Элишаа: «Иимэ газарта бү харагдагты, һэргэг байгты, тиишээ араамшууд ошоно», – гэжэ Израилиин хаанда захяа мэдээсэжэ, урид дуулгадаг байба. 10Израилиин хаан Бурханай хүнэй хэлэгшэ газарта байһан өөрынгөө хүнүүдтэ һэргэг байхые захирба. Бурханай хүнэй уридшалан мэдээсэхэдэ, Израилиин хаан тэрэ дары шиидхэбэри хэмжээ абадаг болобо. 11Араамай хаан һанаата ехэ боложо, өөрынгөө зарасануудые дуудажа ерүүлээд:

– Бидэнэй хэн Израилиин хаанда нюусаяа дуулганаб, үтэр хэлэгты! – гэжэ зандарба.

12Түшэмэлнүүдэйнь нэгэн тэрээндэ хандажа:

– Минии эзэн хаан, бидэнэй хэншье дуулганагүйл. Танай унталгынгаа таһалга соо хэлэһэн үгэнүүдые Израилиин лүндэншэ Элишаа Израилиин хаанда дамжуулан хэлэжэ болохо, – гэжэ хэлэбэ.

13Араамай хаан түшэмэлнүүдтээ хандажа:

– Мүнөө тэрэ хаана байнаб гэжэ мэдэгты, ябагты! Би тэрэниие баряад асархын тула хүнүүдые эльгээхэб! – гэжэ хэлэбэ.

– Элишаа мүнөө Дотаанда байна, – гэжэ тэдэнэр хаандаа хэлэбэд+.

14Тиихэдэнь Араамай хаан дайшалхы морито тэргэнүүдээ ба олон сэрэгшэдээ Дотаанда эльгээбэ. Тэдэнэр һүни ерэжэ, тэрэ хотые бүһэлэн хүреэлбэд.

15Элишаагай зараса эртэ үглөөгүүр бодожо, газаашаа гараад, хотыень бүһэлэн тойроод байһан сэрэгүүдые ба дайшалхы морито тэргэнүүдые харамсаараа, гэртээ ороод:

– Гай гасалан ерээ! Эзэн минии, бидэ яахамнай гээшэб? – гэжэ һураба.

16Элишаа тэрээндэ хандажа:

– Бү ай! Бидэнтэй хамта байгшад тэдэнтэй хамта байгшадһаа үлүү олон! – гэжэ хэлэбэ+.

17Тиигээд тэрэ зальбаржа мүргөөд:

– Эзэн, минии зарасын харахын тула нюдыень нээгыт, – гэжэ хэлэбэ.

Эзэн тэрэнэй зарасын нюдэ нээбэ. Тиихэдэнь тэрэ зарасын харахада, гүбээгээр дүүрэн морид, галта тэргэнүүд байба. Тэдэнэр Элишаае бүһэлэн тойроод,+
18тэдээн тээшэ, гүбээ уруу буубад. Элишаа Эзэндэ зальбаржа:

– Эдэниие һохор болгогты, – гэжэ гуйба.

Эзэн Элишаагай гуйлта дүүргэжэ, тэдэниие һохор болгобо+.

19Элишаа тэдээндэ хандажа:

– Таанад ондоо харгыгаар ондоо хотодо ошожо ябанат. Минии хойноһоо ябагты. Би таанадые бэдэрһэн хүндэтнай дахуулан абаашаһууб, – гээд, тэдэниие дахуулжа, Самарида абаашаба.

20Тэдэнэй Самарида ерэхэдэ:

– Эзэн, тэдээндэ харуулха гэжэ нюдыень нээгты, – гэжэ Элишаа гуйба.

Эзэн тэдэнэй нюдэ нээбэ. Тэдэнэр Самариин дунда байһанаа харабад.

21Израилиин хаан тэдэниие хараад:

– Эсэгэ минии, би эдэниие алахамни гү? – гэжэ Элишааһаа һураба.

22Элишаа хаанда иигэжэ хэлэбэ:

– Ши бү ала! Ши өөрынгөө элдээр, өөрынгөө һурша номоор эдэниие олзолоогүй аад, эдэниие алажа болохогүй! Эдээндэ хилээмэ, уһа үгэ. Эдэнэр эдеэлээд, ундалаад, өөһэдынгөө эзэндэ бусаг+.

23Израилиин хаан тэдэниие садатарынь хүндэлөөд, гэртэнь табиба. Садатараа эдеэлһэн тэдэнэр өөһэдынгөө эзэндэ бусабад.

Тэрэ үдэрһөө эхилжэ, араамшууд Израильда орохоёо болибо.

Бүһэлөөтэй Самарида тохёолдогшо үлэсхэлэн хооһон байдал

24Хэдэн үдэрнүүдэй үнгэрөөд байхада, Араамай хаан Бэн-Һадаад өөрынгөө бүхы сэрэгүүдые суглуулаад, Самари хотые бүһэлэн хүреэлбэ+. 25Бүһэлэн хүреэлгэ Самарида үлэн хооһон байдал асаржа, нэгэ элжэгэн наян шээкэл сэбэр мүнгэтэ, кабаагай дүрбэнэй нэгэ хуби болохо түүтэйн бааһан табан шээкэлтэ болобо.

26Нэгэтэ Израилиин хаанай өөрынгөө хотын хэрэмэй ханын дээгүүр ябажа байхада:

– Минии эзэн хаан, намда туһалыт! – гэжэ ямар нэгэ эхэнэр уйлаганан байжа хашхарба+.

27Хаан тэрээндэ хандажа:

– Туһа бү эри! – гэжэ харюусаад, үргэлжэлүүлбэ. – Эзэн шамда туһалха болтогой. Таряанай гүмнөөгүй, уһан үзэм дарадаг шахуургагүй би юугээр шамда туһалхабиб?

28Ши ямар гуйлтатайбши?

– «Өөрынгөө хүбүүе үгэ, мүнөөдэр шинии хүбүүе, үглөөдэр минии хүбүүе шанажа эдиебди» гэжэ энэ эхэнэр хэлэбэ. 29Тиигээд минии хүбүүе шанажа эдеэбди. «Өөрынгөө хүбүүе үгэ, шанажа эдиебди» гэжэ би үглөөдэрынь хэлээб. Теэд тэрэ эхэнэр өөрынгөө хүбүүе нюугаа, – гэжэ тэрэ эхэнэр хаанда хэлэбэ+.

30Хаан тэрэ эхэнэрэй хэлэхые шагнаад, тэрэнэй уйдхар гашуудалые хубаалдажа, өөрынгөө хубсаһые таһар удар шууламсаараа, хэрэмэй ханын дээгүүр саашаа ябашаба. Тиихэдэнь арад зон хаанай хахар шуу татаһан хубсаһанайнь саана уйдхар гашуудалда үмдэдэг хубсаһа харабад.

31Хаан иигэжэ хэлэбэ:

– Шапаадай хүбүүн Элишаагай толгойн мүнөөдэр ээм мүрэ дээрээ үлөө һаань, Эзэн намайе хэһээхэ болтогой!

32Элишаа өөрынгөө гэр соо аха захатадта хүреэлүүлээд, тэдэнэй тэгэн дунда һууба. Хаан тэрээндэ бэеэ хамгаалуулагшадай даргые эльгээбэ. Тэрэ даргын ерэхын урда тээ Элишаа аха захатадта хандажа:

– Харагты, энэ алууршанай хүбүүн минии толгойе таһар сабшахаяа ерэхэнь. Элшэнэйнь ерэхэһээ урда үүдэеэ хаагты! Үүдэеэ бүхөөр баряад, тэрэниие бү оруулагты! Би тэрэнэй хойноһоо дахажа ябаһан эзэнэйнь алхамуудые дууланаб…

33Тэрэнэй хэлэхэ гэһэн юумэеэ хүсэд хэлээгүй байхада, хаан ерэбэ.

– Эзэн бидэндэ, – гэжэ Элишаа хэлэжэ эхилбэ, – ямар аюул эльгээбэб гэжэ харагты! Эзэнһээ бэшэ юун намда хүлеэгдэхэб даа.

7

7^1Элишаа арад зондо хандажа:

– Эзэнэй үгэ шагнагты! Эзэн иигэжэ хэлэнэ: Үглөөдэр Самариин хаалта үүдэнэй дэргэдэ нэгэ сатаа шэниисын гурил нэгэ шээкэлээр, хоёр сатаа ешмээнэй гурил нэгэ шээкэлээр худалдагдахань, – гэжэ соносхобо.

2Бэеынь хамгаалагшадай дарга хааниие гарһаань дүнгөөд, үдэшэжэ ябахадаа:

– Тэнгэриин хаабариие Эзэнэй нээгээшье хада, шинии айладхал бэелүүлэгдэхэгүй! – гэжэ Бурханай хүндэ хэлэбэ.

– Ши хоёр нюдөөрөө харахаш, зүгөөр ши тэрээнһээ ама хүрэхэгүйш! – гэжэ Элишаа тэрээндэ хэлэбэ+.

Бүһэлэлтын эсэс

3Эгээл энэ сагта элдин үбшэнтэй дүрбэн хүн хотын хаалта үүдэнэй дэргэдэ һуубад. Тэдэнэр бэе бэедээ:

– Бидэнэр үхэлөө хүлеэжэ, юундэ эндэ һуунабибди? 4Хэрбэеэ бидэ шиидхэбэри абажа хото ошоо һаа, тэндэхи үлэн хооһон байдалһаа үхэхэбди. Эндэ үлөөшье һаа, үхэхэ байнабди. Араамшуудта хулжажа ошоёбди. Тэдэнэй бидэниие хайрлаа һаа, амиды үлэхэбди, хайрлаагүй һаань, алуулхабди.

5Харанхы болохолоор, тэдэнэр араамшуудай сэрэгэй хүреэндэ ошобо. Тэдэнэй тэрэ хүреэндэ дүтэлхэдэ, тэндэ хэншье үгы байба.

6Эзэн араамшуудай сэрэгэй тогтоһон хүреэндэ дайшалхы тэргэнүүдэй түерэлдөө, моридой туруунуудай түбэрэлдөө болон сэрэгүүдэй шаг шууяа асаржа зэдэлүүлһэн байба. «Израилиин хаан бидэндэ добтолхын тула хээдүүдэй ба египедүүдэй хаашуулые бэе тээшээ татаба», – гэжэ тэдэнэр хэлсээд,+
7һүниин харанхые һамбаашалжа, ами бэеэ аршалан абарха гэжэ, өөһэдынгөө майхануудые, моридые, элжэгэнүүдые болон ашаанай тэргэнүүдые орхёод, тэрьедэн зугадаһан байба+.

8Элдин үбшэнтэй тэдэ дүрбэн араамшуудай сэрэгэй тогтон байрлаһан хүреэнэй захадахи майханда орожо эдеэлбэд, уубад. Тиигээд тэдэнэр алта, мүнгэ, хубсаһа абажа, тэдэнээ холошог абаашажа нюугаад, ондоо майханда орожо, мүн лэ тиимэ юумэнүүдые абажа, тэдэнээ холошог абаашажа нюубад.

9Тэдэнэр бэе бэедээ:

– Бидэ буруушаг юумэ хэнэ бэшэ гүбди? Энэ үдэр бидэнэй баярлалгын үдэр. Хэрбэеэ бидэнэр эндэ үүр сайтар удаашарбал, гэм зэмэтэд болохобди. Бидэнэр эндэһээ түргэхэн арилаябди, хаанай ордондо ошожо, энээн тухай дуулгаябди, – гэлсэбэд.

10Тэдэнэр бусажа, хотын хаалта үүдэндэ ошоод, харуулшадые дуудажа ерүүлээд:

– Бидэ Араамай сэрэгэй тогтон байрлаһан хүреэндэ ошообди. Хэншье тэндэ үгы, гансал хон-жэн байна. Харин гансал морид ба элжэгэнүүд уяатай, майханууд байһан шэгтээ байнад, – гэжэ хэлэбэд.

11Харуулшад хашхаралдан, хүнүүдые дуудажа ерүүлээд, энэ һонин хаанай ордондо дуулгахые захирбад.

12Хаан һүни бодоод, өөрынгөө түшэмэлнүүдые дуудажа ерүүлээд:

– Араамшууд бидэндэ ямар нэгэ занга бэлдэбэ гэжэ таанадта дуулганаб. Тэдэнэр бидэнэй үлэн хооһон байһые мэдэнэд. Тэдэнэр хээрэ талада бэеэ нюужа хоргодохын тула сэрэгүүдэйнгээ хүреэн орхёо. «Израильшуудай хотоһоо гарахада, бидэниие амидыгаар баряад, хото руумнай ороёбди» гэжэ тэдэнэр һанаа, – гэжэ хэлэбэ.

13Хаанай түшэмэлнүүдэй нэгэн иигэжэ хэлэбэ:

– Амиды үлэһэн табан моридоо эмээллэебди. Хото соо үлэн хооһон байһан тэдэ морид бүхы израильшууд мэтэ үхэхэ… Тэндэ юун болооб гэжэ мэдэхын тула хэн нэгые эльгээебди.

14Хаан дайшалхы хоёр тэргэдэ моридые хүллүүлээд, хүнүүдые Араамай сэрэгүүдэй хүреэндэ эльгээхэдээ:

– Ябагты, юун болооб гэжэ харагты, – гэжэ хэлэбэ.

15Тэдэнэр Иордан ошохо замдаа яаралтайгаар тэрьедэһэн Араамай сэрэгшэдэй хаяһан хубсаһан болон зэр зэбсэгүүдэй газарта хэбтэхые харабад. Тэдэнэр Самаридаа бусажа, бүхы хараһан юумэнүүдээ хаандаа хөөрэбэд.

16Арад зон хотоһоо гаража, Араамай сэрэгэй хүреэниие тонохоёо ошобо. Нэгэ сатаа шиниисын гурил нэгэ шээкэлээр, хоёр сатаа ешмээнэй гурил нэгэ шээкэлээр худалдабад. Эзэнэй хэлэһэн үгэ бэелүүлэгдэбэ.

17Хаан бэе хамгаалуулагшадай үнөөхи даргые хотын хаалта үүдые харууһалхыень томилбо. Арад зон хотын хаалта үүдэндэ тэрэниие түлхи дайража унагаагаад, дээгүүрнь гэшхэжэ гараба. Тиихэдэнь тэрэ дарга наһа бараба. Эдэ бүхы аюулнууд Элишаагай гэртэ хаанай ерэхэдэ, Бурханай хүнэй уридшалан хэлэгшээр үнгэрбэ+.

18Бурханай хүнэй хаанда уридшалан хэлэһэн үгэнүүд булта бэелүүлэгдэбэ. Элишаа хаанда тиихэдэ иигэжэ хэлээ һэн:

– Үглөөдэр энэл сагта Самариин хаалта үүдэнэй дэргэдэ хоёр сатаа ешмээнэй гурил нэгэ шээкэлээр, нэгэ сатаа шиниисын гурил нэгэ шээкэлээр худалдагдаха. 19Тиихэдэнь хаанай бэе хамгаалагшадай дарга Бурханай хүндэ иигэжэ хэлээ бэлэй: «Тэнгэриин хаабариие Эзэнэй нээгээшье һаа, шинии айладаһан үгэ бэелүүлэгдэхэгүй». «Ши хоёр нюдөөрөө харахаш, зүгөөр ши тэрээнһээ ама хүрэхэгүйш» гэжэ тиихэдэ Элишаа тэрээндэ хэлээ һэн. 20Тиигээд лэ Элишаагай хэлэһэн айладхал хүсэлдэжэ, олон зон хотын хаалта үүдэнэй дэргэдэ тэрэниие дайража унагаагаад, үхэтэрынь гэшхээ юм.

8

Шүнээмэй эхэнэртэ газарынь бусаагдаба

8^1Элишаа үхэһэн хүбүүень амидыруулагша эхэнэртэ хандажа:

– Ши өөрынгөө гэр бүлэтэй хамта аян замда түхеэрэ, ажамидарха нютаг хаана нэгэ тээ бэдэржэ оло. Юуб гэхэдэ, Эзэн долоон жэл соо энэ хизаарта үлэн хооһон байдал заяагаа, – гэжэ хэлэбэ+.

2Тэрэ эхэнэр Бурханай хүнэй хэлэһэн үгые дуулажа, гэр бүлэеэ абаад, пилиштүүдэй орон нютагта байха газар оложо, тэндэ долоон жэлдэ ажаһууба. 3Долоон жэлэй үнгэрхэдэ, тэрэ эхэнэр нютагаа бусажа, өөрынгөө гэр ба хубита газараа бусаажа абаха туһа эрихэеэ хаанда ошобо.

4Тиихэдэ хаан Бурханай хүнэй зараса Гэһаазида хандажа:

– Элишаагай хэһэн агууехэ хэрэг тухай намда хөөрэжэ үгэ, – гэжэ гуйба+.

5Үхэһэн хүбүүе Элишаагай амидыруулһан тухай хаанда Гэһаазиин хөөрэжэ байхада, өөрынгөө гэр ба хубита газарые бусаалгаха гэжэ тэрэ эхэнэр тэдээндэ ерэбэ.

6Хаан тэрэ эхэнэрһээ һураба. Тэрэ эхэнэр хаанда бүхыгөө хөөрөөд, ерэһэн хэрэгээ хэлэбэ. Тиихэдэнь хаан тэрэ эхэнэртэ туһалхыень заһаагаа абхуулһан харуулшандаа хандажа:

– Энэ эхэнэртэ урдань байһан бүхы зөөриие, энэ эхэнэрэй ябаһан сагһаа хойшо энэ үдэр хүрэтэр таряанайнь газарта ургаһан бүхы ургасыень бусаажа үгэхые хинан ажагла, – гэжэ захирба.

Араамай хаан болохош гэжэ Хазаһээлдэ Элишаа дуулгана

7Араамай хаан Бэн-Һадаадай үбшэлжэ байхада, Элишаа Дамааск ерэбэ.

– Бурханай хүн эндэ ерээ, – гэжэ түшэмэлнүүдынь хаанда дуулгаба+.

8Бэн-Һадаад хаан Хазаһээлдэ хандажа:

– Бэлэг абаад, Бурханай хүндэ ошо. Энэ үбшэнһөө эдэгэхэ үгыемни тэрэ хүн Эзэнһээ һураг, – гэжэ хэлэбэ+.

9Хазаһээл бэлэгүүдые бэлдээд, Бурханай хүниие золгохоёо гэрһээ гараба. Тэрэ Дамааскын бүхы һайн зүйлнүүдые дүшэн тэмээндэ тээгээд, аян замда ябажа, удангүй Элишаада ерээд хэлэбэ:

– Хүбүүншни байһан мэтээр шамайе хүндэлдэг Араамай хаан Бэн-Һадаад намайе шамда эльгээхэдээ: «Энэ үбшэнһөө эдэгэхэ гүб?» – гэжэ һураба.

10Элишаа тэрээндэ хандажа:

– Яба, тэрээндэ иигэжэ хэлэ: «Та заабол эдэгэхэт. Теэд таниие үхэхэ гэжэ Эзэн намда дуулгаа», – гэжэ хэлэбэ.

11Элишаа үни удаан шэг шарайгаа барылгаад, харасаяа тогтообо. Тиигээд Бурханай хүн уйлашаба.

12Хазаһээл тэрээндэ хандажа:

– Та юундэ уйланат? – гэжэ һураба.

– Юундэб гэхэдэ, би мэдэнэб, – гэжэ Элишаа харюусажа эхилбэ. – Ши израильшуудта ехэ уйдхар асарха байнаш.

Ши тэдэнэй хэрэмүүдые
үнэһэн тоборог болготор галдахаш,
ши тэдэнэй эдиршүүлтэй
элдээрээ тэмсэхэш,
балшар багашуулыень
хэсэг болотор сабшахаш,
жэрмэһэн эхэнэрнүүдэйнь
гэдэһые гаргахаш+.

13Хазаһээл тэрээндэ:

– Иимэ муухай хэрэг үйлэдэхэ аалби? Би танай зараса, амин хайрата нохой ха юмбиб…

– Эзэн минии зүүдэндэ бии болоо, – гэжэ Элишаа хэлэжэ эхилбэ. – «Шамайе Араамай хаан болгохо» гэжэ Тэрэ намда хэлээ+.

14Хазаһээл Элишааһаа гараад, өөрынгөө эзэндэ бусаба.

– Элишаа шамда юун гэжэ хэлээб? – гэжэ Бэн-Һадаад һураба.

Хазаһээл харюудань хэлэбэ:

– «Таниие заабол эдэгэхэ» гэжэ хэлээ.

15Үглөөдэрынь Хазаһээл ороной хушалта абажа, тэрэнээ уһанда хэбэ. Тиигээд Хазаһээл тэрэ норгоһон хушалтаяа Бэн-Һадаадай нюур дээрэ хаяба. Бэн-Һадаад амияа бүтэжэ үхэбэ. Хазаһээл тэрэнэй орондо хаан болобо.

Иудын хаан – Иораам

16•Израилиин хаан Ахаабай хүбүүн Ёраамай табан жэлдэ хаан байхада, тиихэдэ Ёшапаадай Иудын хан түрые захиржа байхада, Ёшапаадай хүбүүн Иораам Иудын хаан болобо. 17Тэрэ гушан хоёр наһатайдаа хаан боложо, найман жэлэй туршада Иерусалимда хаан шэрээдэ һуугаа. 18Иораам Ахаабай гэр бүлын ябадалаар, Израилиин хаашуулай замаар ябаба. Тэрэнэй һамган Ахаабай басаган байгаа. Тиимэһээ тэрэ муу жэшээ халан абажа, Эзэнэй урда нүгэлтэ хэрэгүүдые хэдэг байба+. 19Харин Эзэн Өөрын зараса Давидһаа боложо иудынхидые хосороохогүйб гэһэн шиидхэбэри гаргаа һэн. Ушар юуб гэхэдэ, үеын үедэ уг удамынь хааншалан байха гэжэ Эзэн Давидые найдуулһан байгаа+.

20Иораамай хааншалха үедэ Эдоомой арад зон буһалгаалжа, амяарлан, өөрын хааниие һунгаба+. 21Иораам тэдээндэ харюу үгэжэ, өөрынгөө дайшалхы морин тэргэнүүдтэеэ хамта добтолгондо орохоёо Цаһиирта дүтэлбэ. Тэдэниие Эдоомой сэрэг бүһэлбэ, гэбэшье тэдэ һүниин туршада эдоомуудай сэрэгүүдэй хүреэниие бүһэлэн хүреэлөөд, тэдэниие, тэдэнэй дайшалхы тэргэнүүдэй дарганарые хюдан даража шадаа һэн. Гэбэшье Иудын сэрэгүүд өөһэдынгөө орон нютаг тээшэ тэрьедэн зугадаба. 22Тиигээд лэ эдоомууд иудынхидһаа таһараад, мүнөө болотор мэдэлдэнь ороогүй юм. Тиихэдэ Либнаа Иудаһаа амяараа болоо һэн.

23Иораамай бусад хэрэг ябадалнууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

24Иораам үхэбэ. Тэрэниие Давидай хотодо элинсэг хулинсагайнь бунханда хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй орондо, тэрэнэй хүбүүн Ахазияа хан шэрээень эзэлбэ.

Иудын хаан – Ахазияа

25•Израилиин хаан Ахаабай хүбүүн Ёраамай арбан хоёр жэлдэ хан түрэеэ барижа байхада, Иораамай хүбүүн Ахазияа Иудын хаан болобо. 26Ахазияа хорин хоёртойдоо хан шэрээдэ һуужа, нэгэ жэлэй туршада Иерусалимда засаглаба. Тэрэнэй эхэ Атаалияа Израилиин Омрии хаанай басаган һэн+. 27Ахазияа Ахаабай хүрьгэн байһан тула Ахаабай гэр бүлэдэл адляар хэрэгүүдые эрхилжэ, Эзэнэй урда нүгэл үйлэдэбэ.

28Ахазияа Ахаабай хүбүүн Ёраамтай хамта Араамай хаан Хазаһээлтэй дайлалдахаяа Галаадай Рамоодто байлдаанда ошобо. Араамшууд тэндэ Ёраамые шархатуулба+. 29Хаан Ёраам Рамоодто Араамай хаан Хазаһээлтэй дайлалдахадаа араамшуудта шархатуулһан шархаяа эмшэлхэеэ Езрээл бусаба. Иудын хаан Иораамай хүбүүн Ахазияа шархатаһан Ахаабай хүбүүн Ёраамые эрьежэ, баһал Езрээл ерэбэ.

9

(2 Уг 22:1-6)

Израилиин хан шэрээдэ Еһүүе тоһолон ёһололго

9^1Мэдээсэгшэ Элишаа лүндэншэдэй зүблэлэй зарим гэшүүдые дуудажа ерүүлээд:

– Бэһэеэ бэһэлэ, энэ шэлтэй оливын тоһо аба, тиигээд Рамоот-Галаад яба+. 2Ши тэндэ ерэхэдээ, Нимшиигэй аша, Ёшапаадай хүбүүн Еһүүе бэдэржэ олоод, эгээ холын таһалгадань дахуулжа абаашаад,+
3шэл соо хэһэн оливын тоһо тэрэнэй толгойдо адхамсаараа:

– Эзэн иигэжэ хэлэнэ: «Би шамайе Израилиин хаан болгожо, тоһо түрхибэб», – гэжэ хэлээд, үүдэ нээжэ, гэдэргээшье харангүйгөөр, тэндэһээ зугада. Бү хүлеэ, – гэжэ хэлэбэ+.

4Лүндэншэ залуу хүбүүн Рамоот-Галаад ошобо. 5Тэрэнэй тэндэ ерэхэдэ, сэрэгэй дарганар һуубад.

– Сэрэгэй жанжан, намһаа танда хэлэхэ үгэ байна, – гэжэ залуу хүбүүн хэлэбэ.

– Бидэнэй хэндэб? – гэжэ Еһүү һураба.

– Сэрэгэй жанжан танда, – гэжэ тэрэ хүбүүн харюусаба.

6Еһүү бодоод, тэрээнтэй хамта гэртэ оробо. Тэрэ хүбүүн шэл соохи оливын тоһо Еһүүгэй толгойдо адхаад:

– Израилиин Бурхан, Эзэн иигэжэ айладана: Би шамайе Эзэнэй арад зон болохо Израилиин хаан болгожо, толгойдош тоһо түрхибэб. 7Ши өөрынгөө эзэн Ахаабай угые үгы хэхэ ёһотойш. Тиигүүлжэ Би Изээбэлдэ алуулһан Эзэнэй барлаг болохо бүхы лүндэншэдэй шуһанай түлөө үһөөгөө абахаб+. 8Ахаабай бүхы уг хосорог! Би Израильдахи Ахаабай угай бүхы бага ба ехэ эрэшүүлые бултыень үгы хэхэб+. 9Ахаабай угые үгы хэгшэдэл, Набаадай хүбүүн Еробоһаамай, Ахияагай хүбүүн Баһашаагай угуудые баһал үгы хэхэб+. 10Нохойнууд Езрээл шадархи газарта Изээбэлые эдихэ. Хэншье тэрэ эхэнэрые хүдөөлүүлхэгүй, – гэжэ хэлээд, үүдэ нээжэ, тэндэһээ зугадаба+.

11Еһүүгэй гэрһээ гарахада, эзэнэй дүтын хүнүүд тэрээндэ дүтэлбэд.

– Бүхы юумэн бараг гү? Тэрэ галзуу танда юундэ ерээб? – гэжэ тэдэнэр һураба.

– Таанад тэрэ хүниие ямар хүн байһыень мэдэнэт. Тэрэ намда юу хэлэхэб даа, – гэжэ Еһүү харюусаба+.

12Тэдэнэр бэе бэеэ эбдүүсэжэ:

– Ши юуб даа нюунаш! Үнэн сэхыень бидэндэ хэлэ, – гэжэ баалабад.

– Тэрэ намда, – гэжэ Еһүү залуу хүбүүнэй хэлэһые дабтажа эхилбэ. – Эзэн иигэжэ хэлэбэ: Би шамайе Израилиин хаан болгожо, толгойдош тоһо түрхюулбэб.

13Тэдэнэр бушуу түргөөр өөр өөрынгөө хубсаһа тайлажа, Еһүүгай ябаха хэрэлсын тэбсэгүүд дээрэ дэбдижэ, эбэр бүреэнүүдые үлеэжэ:

– Еһүү хаан болобо! – гэжэ хашхаралдаба+.

Израилиин хаан Ёраамые Еһүү алана

14Тиигээд лэ Нимшиигэй аша, Ёшапаадай хүбүүн Еһүү Ёраамай урдаһаа эсэргүүсэн бодобо.

Тэрэ сагта Ёраамай ударидалга доро байһан Израилиин бүхы сэрэгүүд Араамай хаан Хазаһээлэй добтолгодо харюу үгэхэ гэжэ Рамоот-Галаад шадар хүлеэбэ+.

15Ёраам хаан Араамай хаан Хазаһээлтэй тулалдажа шархатахадаа, тэрэнээ эмшэлүүлхэеэ Езрээл бусаба.

– Хэрбэеэ таанад минии түлөө һаатнай, таанадай хэншье хотоһоо бү гараг, Езрээлдэ ошожо, юунэй боложо байһые бү дуулгаг, – гэжэ Еһүү хэлээд, 16дайшалхы тэргэдээ һуумсаараа, Езрээл тээшэ ошобо. Шархатаһан Ёраам тэндэ хэбтээ юм. Иудын хаан Ахазияа тэрэниие эрьехэеэ тэндэ ерэбэ.

17Езрээлэй хэрэмэй аранга дээрэ харуулда зогсоһон сэрэгшэ дүтэлэн ерэжэ ябаһан Еһүүгэй үй түмэн сэрэгүүдые хараад:

– Сэрэгүүд ерэжэ ябана! – гэжэ мэдээсэбэ.

– Эмээл моритые урдаһаань эльгээ. Тэрэ тэдэниие угтажа ошоод «Амар амгалан гү?» гэжэ һураг, – гэжэ Ёраам захирба.

18Эмээл морито угтажа, Еһүүдэ ошоод:

– «Амар амгалан гү?» гэжэ Ёраам хаан һурана, – гэжэ хэлэбэ.

– Амар амгалан тухай юу мэдэхэбши даа. Бидэнэй хойноһоо даха, – гэжэ Еһүү хэлэбэ.

– Манай элшэн тэдээндэ ошоһон аад, бусабагүй, – гэжэ хэрэмэй дээрэхи арангын харуулшан хэлэбэ.

19Ондоо эмээл моритые эльгээбэ. Тэрэ тэдэнэй сэрэгүүдтэ ошоод:

– «Амар амгалан гү?» гэжэ Ёраам хаан һурана, – гэжэ хэлэбэ.

– Амар амгалан тухай юу мэдэхэбши даа. Бидэнэй хойноһоо даха, – гэжэ Еһүү хэлэбэ.

20Хэрэм дээрэхи арангын харуулшан Ёраамда иигэжэ мэдээсэнэ:

– Хоёрдохи элшэн тэдээндэ ошоһон аад, бусабагүй! Нимшиигэй хүбүүн Еһүүгэй сэрэгүүд тогтонгүй, бидэн тээшэ галзуу юумэдэл ерэжэ ябана!

21Ёраам иигэжэ захирба:

– Минии дайшалхы тэргэдэ моридые хүллэгты!

Тэрэнэй дайшалхы тэргэдэ моридые хүллэбэд. Израилиин хаан Ёраам Иудын хаан Ахазияа хоёр өөр өөрынгөө дайшалхы тэргэнүүдтэ һуугаад, Езрээлэй Набоодой талада Еһүүтэй уулзабад+.

22Ёраам Еһүүтэй золгон уулзаад:

– Еһүү, амар амгаланаар ерэбэ гүш? – гэжэ һураба.

– Шинии эхэ Изээбэлэй забхайрал, тэрэнэй эди шэдинүүд бидэндэ ямар амар амгалан байлгахаб? – гэжэ Еһүү харюусаба.

23Ёраам дайшалхы тэргээрээ байра дээрээ эрьелдээд, тэндэһээ зугадан тэрьедэхэдээ:

– Ахазияа, урбалта! – гэжэ Ахазияада хашхарба.

24Еһүү һурша номоо татажа харбахадаа, Ёраамай хоёр далын хоорондо тудаба. Тэрэнэй харбаһан годлиин үзүүр Ёраамай зүрхэндэ шаагдаба. Тэрэ өөрынгөө дайшалхы тэргэ дээрэ унаба.

25Еһүү өөрынгөө бэе хамгаалагшадай дарга Бидкаарда хандажа:

– Ёраамай үхэһэн бэе абаад, Езрээлэй Набоодой газарта хая! Һанана гүш – ши бидэ хоёрой зэргэлээд, Ахаабай эсэгые үдэшэжэ ябахада, тэрээн тухай муу зүн Эзэнэй иигэжэ айладаһые: 26«Би үсэгэлдэр Набоодой ба тэрэнэй хүбүүдэй шуһа харааб! Би шамда үһөө нэхэбэриин түлбэри түлэхэб!» Эзэнэй хэлэһэн айладхал бэелүүлжэ, тэрэнэй үхэһэн бэе абаад, эндэ хая, – гэжэ захирба+.

Иудын хаан Ахазияагай үхэл

27Иудын хаан Ахазияа эдэ бүгэдые хараад, Бэт-Хаггаанай харгыгаар зугадаба.

– Тэрэниие алагты! – гэжэ Еһүү хашхаран, тэрэнэй хойноһоонь намнаба.

Бидкаар Ахазияае Иблэһаамай хажуудахи Гуурай үгсүүр өөдэ гаража ябахадань хүсөөд, тэрэнэй хойноһоонь харбажа, дайшалхы тэргэ дээрэнь тэрэниие шархатуулба. Тэрэ Мэгиддоо хүрөөд, тэндэ наһа бараба+. 28Тэрэнэй зарасанууд тэрэнэй үхэһэн бэеые Иерусалим абаашажа, Давидай хотодо үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлэн, булаша бунхандань хүдөөлүүлбэ+. 29Ахаабай хүбүүн Ёраамай Израильда арбан нэгэн жэлдэ хааншалжа байхада, Ахазияа Иудын хаан болобо.

Еһүү Изээбэлые алана

30Еһүү Езрээл ерэбэ.

Изээбэл энэ ушар тухай мэдээсэл абажа, нюдөө шэрдээд, үһэеэ һамнажа гоёод, сонхынгоо саана зогсобо. 31Энэ үе сагта Еһүү хотын хаалта үүдээр оробо.

– Өөрынгөө эзэниие алаһан Зимриигэй хэрэг һайн гү? – гэжэ Изээбэл тэрээндэ хашхарба[*]+.

32Еһүү толгойгоо үргэжэ, сонхо тээшэ хараад:

– Хэн эндэ минии тала тээшэб? Хэн нэгэн бии гү? – гэжэ һураба.

Заһаагаа абхуулһан хоёр-гурбан харуулшад сонхоор харабад.

33Еһүү тэдээндэ хандажа:

– Изээбэлые доошонь хаягты! – гэжэ захирба.

Заһаагаа абхуулһан харуулшад Изээбэлые сонхоор доошонь хаябад. Тэрэнэй шуһан гэрэй ханада ба моридто сэсэрбэ. Еһүү тэрэнэй үхэһэн бэе дээгүүр дайшалхы тэргэ морёороо гараад, 34ордон соо орожо, найрлахаяа һуумсаараа:

– Үйлөө харламаар энэ эхэнэртэ һаналаа табигты. Яаба хээбэшье хаанай басаган байһан тэрэниие хүдөөлүүлэгты, – гэжэ захирба+.

35Хүнүүд тэрэниие хүдөөлүүлхэеэ ошобо. Теэд тэдэнэр тэрэ эхэнэрэй толгойн, гар болон хүлэйнь яһануудһаа бэшэ юумэ олобогүй. 36Тэдэнэр бусаад, энээн тухай Еһүүдэ хэлэбэд. Тэрэ иигэжэ хэлэбэ:

– Тэрэнэй барлаг, Тишбиигэй Элияагай уридшалан, Эзэнэй иигэжэ хэлэһэн үгые соносхоһон мэдээсэл бэелүүлэгдэбэ: «Езрээл шадархи тала дээрэ Изээбэлэй бэеые нохойнууд эдихэ!+
37Таряалан үтэгжүүлэгшэ мэтээр, тэрэнэй үлэгдэлнүүд Езрээл шадар тараан хаягдаха! Изээбэл эндэ байна гэжэ толгойдоо хэншье оруулхагүй!»

10

(2 Уг 22:7-9)

Ахаабай бүхы удамые Еһүү усадхана

10^1Еһүү Ахаабай томилһон сэрэгэй дарганарта, аха захатадта отолуулһан болон заһаагаа харуулшадта бэшэг бэшэжэ, тэрэнээ Самари хото эльгээбэ. Еһүү тэрэ бэшэг соогоо иигэжэ бэшэбэ:+

2«…Таанад энэ бэшэг абабат. Таанадтай хамта таанадай эзэнэй хүбүүд, таанадта дайшалхы тэргэнүүд, морито сэрэгүүд, бэхижүүлэгдэһэн хотонууд болон зэр зэбсэгүүд бии. 3Өөһэдынгөө эзэнэй хүбүүдһээ эгээ бэрхыень, эгээ эрэлхэг зоригтойень һунгажа, эсэгынь хан шэрээдэ тунхаглаад, өөһэдынгөө эзэнэй түлөө тэмсэгты!»

4Тэдэнэр айшоод: «Хоёр хаан Еһүүтэй тэмсэжэ шадабагүй, харин бидэ тэрээнтэй яажа тэмсэхэбибди», – гэлсэбэд. 5Хаанай түшэмэлнүүд, хотын дарга, аха захатан болон һахюулай харуулшад Еһүүдэ иимэ харюу эльгээбэ: «Бидэ танай барлагуудби. Танай бидэндэ хэлэһэн юумэ бүримүһэн бүтээхэбди. Бидэ хэниишье хаан болгохогүйбди. Та яаха гэнэт, тэрэнээ бэелүүлэгты, бүтээгты».

6Еһүү тэдээндэ хоёрдохи бэшэгээ эльгээбэ. Тэрэ бэшэг соонь иигэжэ бэшээтэй:

«Хэрбээ таанад намайе үргэмжэлөө һаа, минии үгэ дуулажа, Ахаабай хүбүүдэй толгойнуудые таһар сабшаад, үглөөдэр энэл сагта тэдэнээ намда Езрээл асарагты!»

Далан хаан хүбүүд байгаа. Хотын мэдээжэ хүнүүд тэдэниие хүмүүжүүлжэ томо болгоо. 7Тэдэнэр тэрэ бэшэг абаад, хаанай далан хүбүүдые барижа, толгойнуудыень таһар сабшажа түрсүүгүүд соо хээд, тэдэнээ Езрээлдэ байһан Еһүүдэ эльгээбэд+.

8Дуулган мэдээсэгшэ Еһүүдэ ерээд, иигэжэ хэлэбэ:

– Хан хүбүүдэй толгойнуудые асараабди.

– Тэдэнээ хотын хаалта үүдэнэй хажууда хоёр обоохой болгогты. Тэдэ обоохойнууд тэндэ үдэр болотор байг, – гэжэ Еһүү хэлэбэ.

9Үглөөгүүр Еһүү газаашаа гараад, арад зондо хандажа хэлэбэ:

– Таанад гэм зэмэгүйт, харин би ори гансааран эзэн хаанай урдаһаа эсэргүүсэн бодожо, тэрэниие алааб. Теэд эдэниие хэн алааб? 10Эзэнэй айладаһан үгэ заабол хүсэлдэдэг, Ахаабай гэр бүлын үгы хэгдэхэ тухай Эзэнэй Өөрынгөө барлаг Элияагаар арад зондо дамжуулһан бүхы үгэнүүд бэелүүлэгдэхэ гэжэ мэдэгты+.

11Тиигээд Еһүү Езрээлдэ байһан Ахаабай гэр бүлын, тэрэнэй бүхы амбан һайдай, дүтын хүнүүдэй, санаартадай нэгэшье хүниие амиды үлөөнгүйгөөр алаба.

12Самари тээшэ ошобо. Тэрэ харгы замдаа Бэт-Ээкэд – Хароһиимэй хажууда тогтожо, 13Иудын хаан Ахазияагай уг удамуудтай уулзаад:

– Таанад хэд гээшэбта? – гэжэ һураба.

– Бидэ Ахазияагай аха дүүнэр болонобди. Бидэнэр хаанай хүбүүнэй, хатан эхын бэе тамир мэдэхэеэ ошожо ябанабди, – гэжэ тэдэнэр харюусабад.

14Еһүү сэрэгшэдтээ хандажа:

– Эдэниие амидыгаар баригты! – гэжэ захирба.

Тэдэниие амидыгаар барибад. Тэдэ дүшэн хоёр хүн байба. Тэдэниие Бэт-Ээкэдэй хажуудахи уһанай нүхэн соо нэгыньшье амиды үлөөнгүйгөөр алабад+.

15Еһүү замаа үргэлжэлүүлжэ саашаа ошоходоо, урдаһаань ерэжэ ябаһан Рэхаабай хүбүүн Ёнадаабтай уулзаба. Еһүү тэрээндэ амар мэндэеэ хэлээд:

– Би шамтайб. Ши хэнтэйбши? – гэжэ һураба.

– Бишье шамтайб, – гэжэ Ёнадааб харюусаба.

– Тиигэбэл ши үнэн сэхэеэ баталжа, гараа намда һарбай, – гэжэ Еһүү хэлэбэ.

Ёнадааб тэрээндэ гараа һарбайба. Еһүү тэрэниие урижа дайшалхы тэргэ дээрээ гаргаад,+
16тэрээндэ хандажа:

– Намтай ябалса. Ши минии Эзэндэ үнэн сэхэ байһые харахаш, – гэбэ.

Ёнадааб тэрээнтэй хамта ябалсаба.

17Еһүү Самарида ерэмсээрээ, Ахаабай гэр бүлэһөө үлэһэн бүхы уг удамуудыень алаба. Тиигэжэ Элияагаар дамжуулагша Эзэнэй айлдаһан захяа үгэ бэелүүлэгдэбэ+.

Баалда алба хэгшэдые Еһүү усадхана

18Еһүү арад зониие суглуулаад:

– Ахааб Баалда багал алба хэһэн байна. Харин Еһүү тэрээндэ оролдосотойгоор алба хэхэ!+
19Мүнөө таанад нэгэшье хүниие үлөөнгүй, Баалай лүндэншэдые, тэрэнэй бүхы санаартадые суглуулжа, намда асарагты! Би Баалда агууехэ үргэл үргэхэ гэбэб! Өөрынгөө дураар намда ерээгүй хүнэй толгой таһарха! – гэжэ хэлэбэ.

Үнэн дээрээ, Еһүү Баалда шүтэн мүргэгшэдые бултыень үгы хэхэ гэһэн иимэ мэхэ гаргаһан байба+.

20Еһүү арад зондо хандажа:

– Баалай һайндэрэй нангин суглаа үнгэргэхые зарлагты! – гэжэ захирба.

Энээн тухай соносхогдобо. 21Еһүү суглаа зарлаха хүнүүдые Израилиин бүхы орон нютагта эльгээбэ. Баалай бүхы албатадай нэгэншье үлэнгүй, тэрэнэй һүмэ соо багтажа ядан сугларба+.

22Еһүү тэдэнэй хубсаһа хадагалдаг хүндэ хандажа:

– Баалай бүхы албатадта хубсаһануудыень тараа, – гэжэ захирба.

Тэрэ хүн хубсаһануудые асаржа, Баалай албатадта тарааба.

23Еһүү Рэхаабай угай Ёнадаабтай Баалай һүмэдэ ороод, Баалай албатадта хандажа:

– Баалда алба хэгшэд эндэ гансал үлэхэ ёһотой. Тиимэһээ таанадай дунда Эзэндэ алба хэгшэдһээ хэн нэгэнэй байһан үгые шалгажа, бэе бэеэ харагты, – гэжэ хэлэбэ.

24Тиигээд тэрэ үргэлнүүдтэ болон түгэс шатаалта үргэлнүүдтэ бэлэдхэл хүүлэжэ эхилбэ.

Еһүү наян сэрэгшэдые һүмын хүреэнэй газаа зогсоогоод, тэдээндэ хандажа:

– Би таанадай гарта сэхэ үгэхэеэ эдэниие ерүүлээб. Эдэнэй хэн нэгэнэй эндэһээ һэмээхэн гаража арилаа һаа, таанад толгойгоороо харюусахат, – гэжэ хэлэбэ+.

25Еһүү түгэс шатаалта үргэл дүүргээд, бэе хамгаалуулагшадайнгаа ба харуулайнгаа дарганарта хандажа:

– Досоонь орогты! Бултыень хюдагты! Тэдэнэй хэншье һүмэһөө амиды гараха ёһогүй! – гэжэ захирба.

Тэдэнэр һэлмээрээ һүмэ соо байгшадые дууһан алажа, үхэһэн бэенүүдыень эндэ тэндэ орхёод, Баалай һүмын нангин таһалгада оробод+. 26Тиигээд тэдэнэр тэндэһээ Баалай нангин бэшэгтэй хабтагар шулуунуудые газаа гаргаад, бута сохижо галдабад+.

27Тиигэжэ тэдэнэр Баалай нангин шулуунуудые ба һүмые үгы хээд, тэрэ һууридань шабхан бариба+.

Еһүүгэй хааншалга

28Тиигэжэ Еһүү Баалые Израильда үгы хэжэ усадхаба. 29Еһүү Израилиин газар дээрэ үйлэдэһэн Набаадай хүбүүн Еробоһаамай хэһэн нүгэл хилэнсэгүүдһээ дууһан арсангүй, Бэт-Ээл ба Даанда байһан алтан тугалнуудые үгы хэнгүй, орхёо юм+.

30Эзэн Еһүүдэ хандажа:

– Ши Намда таарамжатай ба һайн хэрэг ябуулгануудые Минии һанагшаар, Ахаабай бүхы уг удамуудые зүбөөр үгы хэбэш. Тиимэһээ шинии уг гарбал дүрбэдэхи үе хүрэтэр Израилиин хан шэрээдэ һууха болтогой! – гэжэ айладаба+.

31Теэд Еһүү үнэн зүрхэнһөө Израилиин Бурханай, Эзэнэй нангин хуулинуудые сахибагүй. Тэрэ Израильда нүгэл хэһэн Еробоһаамай үйлэдэһэн нүгэлнүүдһээ арсабагүй.

32Тэрэ сагта Израильһаа хэсэг газарнуудые түрүүшынхиеэ таһалан үгэбэ. Араамай хаан Хазаһээл Израилиин эзэлжэ байһан бүхы газарые:+
33Иорданһаа зүүлжээ Галаадай бүхы (Гаадай, Рэүбээнэй, Мэнашшээгэй) Арнооной хабшал дээгүүрхи Ароһээр, Галаад болон Башаан хүрэтэрхи газарнуудые дайгаар добтолон абаба+.

34Еһүүгэй хэһэн бусад хэрэгүүд, эрэлхэг баатаршалганууд «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 35Еһүүгэй үхэхэдэ, тэрэниие үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлжэ, Самарида хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй наһа бараһанай һүүлээр, тэрэнэй хүбүүн Ёахааз хаан болобо.

36Израилиин хаан Еһүү хорин найман жэлдэ Самарида хан түрэеэ засаглаһан юм.

11

(2 Уг 22:10-12)

11^1•Ахазияагай эхэ Атаалияа хүбүүнэйнгээ алуулһые мэдэхэдээ, хан шэрээе эзэлхэ байһан хаанта гэр бүлын гэшүүдые бултыень алаха тухай захиралта үгэбэ+. 2Иораам хаанай басаган, Ахазияагай эгэшэ Ёшэбаа алуулха хуби заяатай байһан хаанай хүбүүдэй дундаһаа Ёһаашые нюусаар хулуужа абарба, тэжээһэн эхэтэйнь хамта өөрынгөө унталгын таһалгада асаржа хоргодуулба. Тиигэжэ Ёшэбаа Ёһаашые Атаалияаһаа нюужа, тэрэ амиды мэндэ үлөө бэлэй. 3Атаалияагай хааншалха үедэ, зургаан жэлэй туршада, тэрэ тэжээдэг эхэтэеэ хамта Бурханай һүмэ соо хоргодобо.

Атаалияае хан шэрээһээнь абажа хаялга ба амииень хороолго

4Долоодохи жэлэй ябажа байхада, юрын ба түгэс шатаалта үргэлнүүдые эмхидхэн үнгэргэдэг ахамад санаарта Ёядаа хаанай һахюул харуулшадай ба ябаган сэрэгшэдэй зуутын дарганарые дуудажа, Эзэнэй һүмэдэ суглуулба. Ёядаа Эзэнэй һүмэ соо тэдэниие баалажа шахаа тангаригынь абаад, тэдээндэ хан хүбүүн Ёһаашые харуулба.

5Тиигээд Ёядаа тэдээндэ хандажа:

– Таанад иимэ юумэ хэгты: субботодо ажалдаа гараха ёһотой таанадай гурбанай нэгэ бүлэг хаанай ордон харууһалаг!+
6Гурбанай нүгөөдэ бүлэг Суур хаалта үүдэ, гурбанай гурбадахи бүлэг Харбагшадай хаалта үүдэндэхи хаанай ордон харууһалаг! 7Субботын үдэр харуулай албанда гарахагүй нүгөөдэ хоёр бүлэг хааниие аршалжа, Эзэнэй үргөөе харууһалаг! 8Зэр зэбсэгээ баряад, хааниие алишье талаһаань аршалан, бүһэлэн тойрожо зогсогты! Таанадта дүтэлһэн хүн алуулха! Хаанашье ошоходонь, хааниие үдэшэгты! – гэжэ захирба.

9Зуутануудай дарганар юрын ба түгэс шатаалта үргэлнүүдые эмхидхэн үнгэргэдэг Ёядаа санаартанай захирһан бүхы юумыень дүүргэбэ. Субботын үдэр харуулай албанда гарагшад, мүн тэрэ үдэр амарагшад өөһэдынгөө зуутануудай дарганартай хамта Ёядаа ерэбэд. 10Ёядаа Эзэнэй һүмэ соо Давид хаанай хадагалаанда байһан жадануудые, бамбай хуягуудые зуутадай дарганарта тарааба+. 11Сэрэгшэд зэр зэбсэг баряад, хааниие зүг бүхэнһөө харууһалжа, Һүмын урда талаһаа хойто тала хүрэтэр, мүн һүмын хорёо соохи үргэлэй шэрээн дэргэдэ зогсобод. 12Ёядаа Ёһаашые газаа гаргаад, хаанай титим үмэдхүүлжэ, хаанай нэрэ түрын тэмдэг барюулжа, оливын тоһо толгойдонь түрхеэд, хаан болоһыень соносхобо. Арад зон альгаа ташажа: «Хаан мандаха болтогой!» – гэжэ хашхаралдабад+.

13Атаалияа сэрэгшэдэй ба арад зоной альгаа ташахые, хашхаралдахые дуулаад, Эзэнэй һүмэдэ ошобо. 14Атаалияа хаашуулай зогсодог баханануудай хажууда ёһо гуримай дагуу зогсоһон хааниие, сэрэгэй дарганарые, эбэр бүреэнүүдые үлеэгшэдые болон хүхилдэн байһан арад зониие хараад, эбэр бүреэнүүдэй хүнхинэн зэдэлхые шагнаад, хубсаһаяа таһар удхар шууламсаараа:

– Урбалта! Урбалта! – гэжэ хашхарба+.

15Санаарта Ёядаа бүлэг сэрэгүүдые ударидадаг зуутадта хандажа:

– Тэрэ эмые һүмэһөө гаргажа, жагсаалай дэргэдэ асарагты! Тэрэнэй тала баригшадые алагты! – гэжэ захирба.

Ёядаа тэрэ эхэнэрые һүмэ соо алажа болохогүй гэжэ һанаһан байба.

16Атаалияае барижа, Моридой хаалта үүдээр үргөөһөө зүүн зүг тээшэ гаргаад, ордонһоо холо абаашаад алаба+.

Санаарта Ёядаагай хубилалтанууд

17Санаарта Ёядаа арад зоноо Эзэнэй арад болгохын тула Эзэндэ үнэн сэхэ байха тухай хэлсээ Эзэнэй болон арад түмэнэй, хаанай хоорондо баталба. Тиигээд хаан эсэгэдэ үнэн сэхээр алба хэхэ тухай хэлсээ хаанай болон арад түмэнэй хоорондо баталба.

18Тиигээд арад зон Баалай һүмэдэ ошожо һандаргаагаад, үргэлэй шэрээнүүдые, бурхадай һүрэгүүдые үй бута сохёод, Баалай санаарта Маттааниие үргэлэй шэрээнүүдэй урда алаба.

Ёядаа харуулшадые Эзэнэй һүмын дэргэдэ орхибо+. 19Тиигээд зуутанай дарганар, харуулшад, ябаган сэрэгшэд, бүхы арад зон Ёядаа санаартантай хамта хааниие Эзэнэй һүмэһөө гаргаад, Харуулшадай хаалта үүдэнүүдээр хаанай ордон руу ороторынь үдэшэбэ. Ёһааш хан шэрээдэ заларан һууба. 20Бүхы арад зон баярлажа хүхилдэбэ. Атаалияагай хаанай ордон соо һэлмээр сабшуулан алуулагдаһан хойно хото дотор амгалан тайбан байдал тогтоо һэн. 21Ёһааш хаан болоходоо долоотой байба.

12

(2 Уг 23:1-21; 24:1-3)

Иудын хаан – Ёһааш

12^1•Еһүүгэй долоодохи жэлээ Израилиин хан түрын засаг барижа байхада, Ёһааш Иудын хаан болоһон байна. Тэрэ Иерусалимда дүшэн жэлдэ хан түрэеэ засаглаба. Тэрэнэй эхэ Цивьяа Бэһээр-Шээбэһээ уг гарбалтай байгаа. 2Ёһааш санаарта Ёядаагай һургаал заабариие баримталжа, бүхы наһандаа Эзэндэ таарамжатай үйлэ хэрэгүүдые хэбэ. 3Гэбэшье тэрэ онгон бурхадта мүргэдэг обоонуудые усадхабагүй. Тиимэһээ арад зон урдынхи мэтээр тэдэ обоонуудые тахин, үхэр мал шарууһалжа, түгэс шатаалта үргэл хэдэг байгаа+.

Ёһааш Һүмэ һэргээнэ

4Ёһааш санаартадта хандажа:

– Эзэнэй һүмын досоохи нангин хэрэгсэлнүүдые бүтээлгэндэ бэлэг болгожо оруулһан, һүмые тэдхэн байгуулганда хүнүүдһээ албата татабари абаһан, Эзэнһээ али нэгэ юумэ туһа эрижэ тангариглалгадаа үргэһэн, санаартадай танилнуудһаа суглуулһан, һүмэдэ мүргэхэеэ ерэһэн һүзэгтэйшүүлэй үргэһэн бүхы мүнгэнүүдые 5санаартад өөһэдынгөө этигэмжэтэ хүнүүдһээ абаг. Тиигээд тэрэ мүнгөөрөө һүмын хаана нэгэ тээнь һандаралгануудые заһабарилуулаг, – гэжэ хэлэбэ.

6Теэд Ёһааш хаанай хорин гурбадахи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, санаартад Һүмын һандаралгые заһабарилжа шадабагүй.

7Ёһааш хаан санаарта Ёядаае, мүн бусад санаартадые дуудажа ерүүлээд:

– Таанад Һүмын эбдэржэ һандарһан юумэнүүдые юундэ заһабарилуулнагүйбта? Тиимэл хадаа өөһэдынгөө этигэмжэтэ хүнүүдһээ мүнгэ бэшэ бү абагты! Харин тэдэ мүнгэнтнай Һүмын заһабарилгада зорюулагдаһан байгаа, – гэбэ.

8Санаартад арад зонһоо бэшэ мүнгэ суглуулхагүйбди гэжэ үгэеэ үгөөд, Һүмын заһабарилгаһаа болибо. 9Санаарта Ёядаа нэгэ хайрсаг абажа, тэрэнэй дээрэ нүхэ гаргаад, тэрэнээ Һүмын үргэлэй шэрээгэй баруун талада табиба. Үүдэнэй дэргэдэхи харуулшан санаартад Эзэнэй һүмэдэ мүргэхэеэ ерэһэн хүнүүдэй үргэһэн мүнгые тэрэ хайрсаг руу табюулдаг болобо+. 10Тэрэ хайрсагай мүнгөөр дүүрэхэдэ, хаанай бэшээшэн ахамад санаартан хоёр Эзэнэй һүмэдэ оруулагдаһан мүргэлшэдэй үргэһэн мүнгые хайрсагһаа гаргажа тоолоод, тэдэ мүнгэ уутада хэжэ ябталаад, 11Эзэнэй һүмые заһабарилуулдаг эрхилэгшэдтэ үгэдэг болобо. Тэдэнэр Эзэнэй һүмэдэ хэһэн ажалайнь түлөө модошо, шулууша дархашуулда, 12мүн шулуушадта болон шулуу хайгшадта үгэдэг, Эзэнэй һүмын заһабарилганда хэрэгтэй болоһон модо шулуу ба хайгдаһан шулуунуудые худалдажа абадаг байба. 13Теэд Эзэнэй һүмын һанда ороһон мүнгэнһөө Эзэнэй һүмын табагуудта, хабшуурнуудта, соргонуудта, сүршэхэ аршаан хэдэг аяга ба домбонуудта болон алта мүнгөөр хэһэн элдэб бүхы хэрэгсэлнүүдтэ гаргашалагдабагүй. 14Тэрэ мүнгэнһөө гансал Эзэнэй һүмын досоохи ажал хэгшэдтэ, мүн заһабарилганда гаргашалагдадаг байба. 15Хүдэлмэришэдтэ тоосооень хэхэеэ Эзэнэй һүмын һанһаа мүнгэ абаһан хүнүүдтэ юунэй түлөө мүнгэ түлэһэн тухайнь тоосохо эрилтэ табигдадаггүй, харин тэдэнэр найдал этигэмжэдэ хүртэдэг байба+. 16Гэм ба нүгэл сагааруулгын үргэлдэ үргэдэг тахилай мүнгэн Эзэнэй һүмын һанда оруулагдадаггүй, харин тэдэ мүнгэн санаартадта зорюулагдана+.

Ёһааш Хазаһээлһээ Иерусалимые абарна

17Тэрэ сагта Араамай хаан Хазаһээл дайшалхы аяншалга гаргажа, Гаадые добтолон абаба. Тиигээд тэрэ Иерусалимые булимтаран абахаяа һанаашалба+. 18Тиихэдэнь Иудын хаан Ёһааш Иудын хаашуул байһан Ёшапаат, Иораам болон Ахазияа гэжэ үбгэ эсэгэнэрэйнгээ һүмэдэ зорюулжа үргэһэн бүхы алта мүнгыень Эзэнэй һүмын ба хаанай ордоной дараануудһаа оложо, тэдэнээ Араамай хаан Хазаһээлдэ эльгээбэ. Тиихэдэнь Хазаһээл Иерусалимда добтолон орохоёо болибо+.

19Ёһаашай хэһэн бусад үйлэ хэрэгүүд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 20Тэрэнэй өөрынь түшэмэлнүүд нюуса хэлсээ хэжэ, Ёһаашые Бэт-Миллоодо алаба+. 21Шимаадай хүбүүн Иозахар, Шомээрэй хүбүүн Ёзабаад, тэрэнэй түшэмэлнүүд Миллоо ошодог харгыда ябаһан тэрэниие алабад.

Ёһаашые Давид хотын булашадахи үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлжэ хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй хүбүүн Амацияа эсэгынгээ орондо хаан болобо.

13

(2 Уг 24:23-27)

Израилиин хаан – Ёахааз

13^1Ахазияагай хүбүүн Иудын хаан Ёһаашай хорин гурбан жэлдэ хан түрэеэ засаглажа байхада, Еһүүгэй хүбүүн Ёахааз Самарида Израилиин хаан болобо. Тэрэ арбан долоон жэлдэ хан түрэеэ засаглаба+. 2Тэрэ Израилиие нүгэлтэ зам уруу хүтэлбэрилһэн Набаадай хүбүүн Еробоһаамай үйлэдэжэ хэһэн хэрэг ябуулгануудые үргэлжэлүүлбэ+. 3Тиихэдэнь Эзэн Израильда сухалдаад, тэрэниие Араамай хаан Хазаһээлэй ба Хазаһээлэй хүбүүн Бэн-Һадаадай гарта удаанаар үгэбэ+.

4Ёахааз туһа эрижэ, Эзэндэ мүргэбэ. Эзэн тэрэнэй гуйлтые дуулаба. Тиигээд Тэрэ Араамай хаанай Израилиие зобоохыень хараба+. 5Эзэн Израилиие абархын түлөө абарагшые эльгээжэ, израильшуудые Араамай дарлалтаһаа сүлөөлбэ. Тиихэдэнь израильшууд урдандаа байһан шэнги өөһэдынгөө орон нютагта амгалан тайбан ажаһуудаг болобо+. 6Гэбэшье израильшуудые нүгэлтэ зам руу хүтэлбэрилһэн Еробоһаамай гэр бүлэ нүгэл хэхэеэ болибогүй. Самаридахи Ашэраагай бахана модон тэрэл зандаа үлөөбэ+.

7Ёахаазай сэрэгүүд үгы хэгдэбэ: оройдоол табин морито сэрэгшэд, арбан дайшалхы тэргэ, арба мянган ябаган сэрэгшэд үлэбэ. Араамай хаан израильшуудые үй бута сохижо, харгын тооһон мэтээр тэдэниие дэбһэжэ байба.

8Ёахаазай хэһэн бусад хэрэгүүд болон эрэлхэг баатаршалганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 9Ёахааз наһа бараба. Тэрэниие Самариин булашадахи үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлжэ хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй хүбүүн Ехоһааш эсэгынгээ орондо хаан болобо.

Израилиин хаан – Ехоһааш

10Иудын хаан Ёһаашай гушан долоон жэлдэ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ёахаазай хүбүүн Ехоһааш Самарида Израилиин хаан болобо. Тэрэ арбан зургаан жэлдэ хан түрэеэ засаглаба. 11Тэрэ Эзэнэй дура гутаадаг харата хэрэгүүдые үйлэдэдэг байба. Тэрэ израильшуудые нүгэлтэ ябадалнуудта түлхиһэн Набаадай хүбүүн Еробоһаамай нүгэл шэбэлһээ зайсангүй, тэрэ нүгэлтэ ябадалнуудые үргэлжэлүүлбэ+.

12Ехоһаашай хэһэн бусад агууехэ хэрэгүүд (Иудын хаан Амацияатай дайлалдалга), тэрэнэй баатаршалганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм+. 13Ехоһааш үбгэ эсэгэнэртэеэ хамта булаша бунханда нойрсобо. Еробоһаам тэрэнэй хан шэрээе эзэлбэ. Ехоһааш Самариин булашада Израилиин хаашуултай хамта хүдөөлүүлэгдэбэ.

Элишаагай наһа баралга

14Элишаа үбшэлөөд, арай амиды хэбтэбэ. Тиихэдэнь Израилиин хаан Ехоһааш тэрэниие эрьежэ ерэмсээрээ, тэрэнэй дээрэнь тонгойгоод:

– Эсэгэ минии! Эсэгэ минии! Израилиин дайшалхы тэргэнүүд тантай хахасаха дурагүйл, – гэжэ шаналан уйлаба+.

15-17Элишаа тэрэнэй гар дээрэ гараа табяад:

– Һурша ном, годли аба, – гэжэ гуйба.

Ехоһааш һурша ном годли хоёрые абаба.

– Мүнөө ши зүүн сонхо нээ, – гэжэ Элишаа гуйба.

Ехоһааш тэрэ гэрэйнь зүүн сонхо нээбэ.

– Һурша номой хүбшэргэйе татаад, нээлтэтэй сонхоор харба, – гэжэ Элишаа гуйба.

Ехоһааш харбаба.

Элишаа тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Энэ годли Эзэнэй илалта!

Энэ годли Араамые диилэлгын илалта!

Ши араамшуудые Апээгтэ бултыень үгы хэхэш!+

18Тиигээд Элишаа Израилиин хаанда дахин хандажа:

– Харбаһан годлиёо аба, – гэжэ гуйба.

Ехоһааш харбаһан годлиёо абаба.

– Тэрээгээрээ газар сохи! – гэжэ Элишаа гуйба.

Ехоһааш тэрэ годлёор гурба дахин газар сохибо.

19Бурханай хүн сухалдаад:

– Хэрбээ ши таба-зургаа дахин газар сохёо һаа, араамшуудые бултыень алаха байгааш. Харин мүнөө ши араамшуудые гурба дахин диилэхэш, – гэжэ хэлэбэ.

20Элишаа наһа бараба. Тэрэниие хүдөөлүүлбэ.

Тэрэ сагта үй түмэн моһаабууд жэл бүхэндэ дайгаар добтолон орожо, израильшуудые намнадаг байба. 21Нэгэтэ ямар нэгэ хүниие хүдөөлүүлжэ байһан хүнүүд моһаабуудай бүлэг сэрэгшэдые хараад, тэдээнһээ айһан һүрдэһэнһөө боложо, тэрэ хүнэйнгөө үхэһэн бэеые Элишаагай агы нүхэн хуурсагта хаяад, тэрьедэн гүйлдэшэбэ. Тиихэдэнь үхэһэн тэрэ хүнэй бэе Элишаагай араг яһануудые дайража амидыраад, хүл дээрээ бодошобо.

Израиль Араамтай дайлалдана

22Ёахаазай хан түрэеэ засаглажа байхада, Араамай хаан Хазаһээл дайгаар добтолжо, Израилиие дарамталжа байба+. 23Теэд Эзэн Абраһаам, Исаак болон Яковтай үнэн сэхэ байха тухай хэлсээ баталһанаа гэршэлжэ, израильшуудые хайрладаг, тэдэнэй хэһэн гэм зэмые хүлисэдэг байба. Тиимэһээ тэрэ үе сагта Эзэн израильшуудые эсэслэн үгы хэхэ гэжэ Өөрһөө үшөө холо болгобогүй. 24Араамай хаан Хазаһээл наһа бараба. Тэрэнэй хүбүүн Бэн-Һадаад хаан болобо. 25Тиихэдэнь Ёахаазай хүбүүн Ехоһааш Хазаһээлэй булимтаран абаһан хотонуудые тэрэнэй хүбүүн Бэн-Һадаадһаа дайгаар бусаажа абаба. Ехоһааш араамшуудта гурба дахин дайгаар добтолжо, тэдэниие үй бута сохёод, Израилиин хотонуудые бусааба+.

14

(2 Уг 25:1-4, 11-12)

14^1•Израилиин хаан Ёахаазай хүбүүн Ехоһаашай хан түрэеэ хоёрдохи жэлээ засаглажа байхада, Ёһаашай хүбүүн Амацияа Иудын хаан болобо+. 2Тэрэ хорин таба наһатайдаа хаан боложо, хорин юһэн жэлэй туршада Иерусалимда хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Иерусалимһаа уг гарбалтай, Ёһаддаан гэжэ нэрэтэй байгаа. 3Тэрэ Эзэндэ таарамжатай хэрэгүүдые бүтээжэ байбашье, үбгэ эсэгэ Давидай хэһэн бүхы ябуулгануудайнь эды тэдыень лэ бүтээбэ. Харин тэрэ өөрынгөө эсэгэ Ёһаашай хэрэг ябадалые дэмжэн үргэлжэлүүлбэ. 4Гэбэшье тэрэ онгон бурхадта мүргэдэг обоонуудые усадхабагүй. Тиимэһээ арад зон урдынхи мэтээр тэдэ обоонуудые тахин, үхэр мал шарууһалжа, түгэс шатаалта үргэл хэдэг байгаа+.

5Амацияа хаан хүсэндөө ороходоо, хаан эсэгыень алаһан түшэмэлнүүдые саазалба+. 6Гэбэшье, тэрэ алууршадай хүбүүдые саазалбагүй. Ушар юуб гэхэдэ, Моисейн Хуули соо Эзэн иимэ захяа заабари үгэнэ: «Үхибүүдэйнь хэһэн гэмтэ ябадалай түлөө эсэгэнэрынь, эсэгэнэрэйнь хэһэн гэмтэ ябадалай түлөө үхибүүдынь саазалжа болохогүй. Харин өөрын хэһэн гэмтэ ябадалайл түлөө хүн үхэлэй саазада хүртэхэ зэргэтэй»+.

7Амацияа Дабһата хүндыдэ арба мянган эдоомуудые алаад, Сээлые дайгаар эзэмдэжэ, тэрэ хотые шэнээр Ёктээл гэжэ нэрэлбэ. Тэрэ хото мүнөө болотор иимэ нэрэтэй юм+.

Амацияа болон Ехоһааш хоёрой хоорондохи дайн

8Тэрэнэй һүүлдэ Амацияа Еһүүгэй аша, Ёахаазай хүбүүн болохо Израилиин хаан Ехоһаашда элшэдээ иимэ мэдээтэй эльгээбэ: «Дайлалдахаяа гара! Нюур нюураараа тулалдая!»

9Израилиин хаан Ехоһааш Иудын хаан Амацияада иимэ харюу эльгээбэ:

– Хэзээ нэгэтэ Ливаанда ургажа байгааша үүргэнэ Ливаандахи хуша модондо «Хүбүүнэйм һамган болгон басагаяа үгыш» гэжэ хэлээ бэлэй. Теэд Ливаанай ан арьяатан тэрэнэй хажуугаар үнгэржэ ябахадаа, тэрэ үүргэные хуха нуга дэбһэн гараа+. 10Эдоомые диилэһэн илалта шинии толгойе эрьюулээ. Сэдьхэлдээ гансал энэ илалтаараа омогорхо. Юундэ өөртөө гай тодхор бэдэрбэш? Магад, өөрөө хүлөө алдажа, Иудатай хамта унажа болохош!

11Амацияа тэрэнэй хэлэһэн энэ үгые дуулабагүй. Иигэжэ Израилиин хаан Ехоһааш ба Иудын хаан Амацияа Иудын Бэт-Шээмэштэ нюур нюураараа уулзажа, дайлалдаба+. 12Израилиин сэрэг Иудын сэрэгые бута сохибо. Амиды үлөөшэнь гэр руугаа тэрьедэн гүйбэ. 13Израилиин хаан Ехоһааш Бэт-Шээмэш шадархи тулалдаанда Ахазияагай аша, Ёһаашай хүбүүн болохо Иудын хаан Амацияае баряанда абажа, Иерусалим руу абаашаба. Тэндэ тэрэ Иерусалимай хэрэм ханануудые Эпрааимай хаалта үүдэнһээ Булангай хаалта үүдэн хүрэтэр дүрбэн зуун тохой ута ханые сүмэ сохижо, хотодо оробо+. 14Тиигээд тэрэ Эзэнэй һүмын ба хаанай ордоной һангуудта байһан алта мүнгэ, үнэтэй сэнтэй бүхы хэрэгсэлнүүдые тоножо, улад зониие баряанда абаад, Самари руу бусаа һэн+.

Ехоһаашай ба Амацияагай наһа баралга

15Ехоһаашай бусад хэрэг ябуулганууд, тэрэнэй Иудын хаан Амацияатай тулалдаһан баатаршалганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм+. 16Ехоһааш наһа бараба. Тэрэниие Самарида байдаг үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлжэ, Израилиин хаашуулай булашада хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй хүбүүн Еробоһаам хаан болобо.

Амацияагай наһа баралга

17•Ёахаазай хүбүүн болохо Израилиин хаан Ехоһаашай наһа бараһанай удаа үшөө арбан табан жэл үлүү Иудын хаан Ёһаашай хүбүүн Амацияа ажаһууһан гээшэ. 18Амацияагай бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

19Тэрээндэ эсэргүү нюуса хэлсээ Иерусалимда эмхидхэгдэбэ. Теэд Амацияа Лахииш руу тэрьедэн хороо һэн. Гэбэшье нүгөөдэ зон Лахииш руу ошожо, тэрэниие олоод, алаба+. 20Тэрэнэй бэеые морид дээрэ тээгээд, Иерусалимда асаржа, үбгэ эсэгэнэртэйнь хамта Давидай хотодо хүдөөлүүлээ бэлэй. 21Иудын арад зон арбан зургаатай Азаарияае[*] Амацияагай орондо хаан болгобо. 22Амацияагай үбгэ эсэгэнэртэеэ хамта нойрсоходо, Азаарияа Элаат хотые шэнээр барюулаад, тэрэнээ Иудын засаглал доро үгэбэ+.

Израилиин хаан – Еробоһаам II

23Ёһаашай хүбүүн Амацияагай арбан табан жэлдэ Иудын хаан байхада, Ехоһаашай хүбүүн Еробоһаам Израилиин хаан болобо. Тэрэ дүшэн нэгэн жэлдэ хан түрэеэ засаглажа, Самарида ажаһууба. 24Тэрэ Эзэндэ таарамжагүй хэрэг ябадалнуудые хэһэн байна. Тэрэ Израилиие нүгэлтэ зам руу хүтэлбэрилһэн Набаадай хүбүүн Еробоһаамай нүгэлһөө зайсаагүй+.

25Еробоһаам Лэбоо-Хамаатһаа Дабһата далай хүрэтэрхи бүхы газар Израильда бусааба. Тиигэжэ Гаат-Хээпэрһээ гараһан Амиттайн хүбүүн, Эзэнэй барлаг – лүндэншэн Ионын арад зондо дамжуулһан соносхол – Израилиин Бурханай, Эзэнэй айладаһан үгэ бэелүүлэгдэбэ+. 26Эзэн Израилиин багашуулһаа ехэшүүл хүрэтэр булта үхэжэ, гашуун зоболон үзэжэ, абарагшагүйдэлгые хараад,+
27тэндэхи газар дээрэһээ Израилиин нэрые үгы хэхэгүй гэбэ. Тиигээд Эзэн Ехоһаашай хүбүүн Еробоһаамай гараар израильшуудые абаруулба.

28Еробоһаамай дайшалхы баатаршалганууд, тэрэнэй яажа Дамааск болон Хамаат хотонуудые Израильтай хамта Иудын засаглал дороһоо бусаалгаһан ба бусад ябуулганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» бэшээтэй юм+. 29Тэрэнэй наһа барахада, тэрэниие Израилиин хаашуулай, өөрынь үбгэ эсэгэнэртэй зэргэлүүлжэ хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй һүүлээр тэрэнэй хүбүүн Захарияа хаан болобо.

15

(2 Уг 26:3-4, 21-23)

15^1•Израилиин хаан Еробоһаамай хорин долоодохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Амацияагай хүбүүн Азаарияа Иудын хаан болобо+. 2Тэрэ арбан зургаа наһатайдаа хаан боложо, табин хоёр жэлэй туршада Иерусалимда хан шэрээдэ һууба. Тэрэнэй эхэ Иерусалимһаа уг гарбалтай Ехоолия гэжэ нэрэтэй байгаа. 3Тэрэ Амацияа эсэгэдээл адляар Эзэндэ таарамжатай зүб хэрэгүүдые эрхилдэг байгаа+. 4Гэбэшье тэрэ онгон бурхадта мүргэдэг обоонуудые усадхабагүй. Тиимэһээ арад зон урдынхи мэтээр тэдэ обоонуудые тахин, үхэр мал шарууһалжа, түгэс шатаалта үргэл хэдэг байгаа+.

5Эзэн Азаарияа хаанда үбшэн эльгээбэ. Саа үбшэн тэрэнэй бүхы бэеэр тараба. Тэрэ наһа баратараа саа үбшэндэ даруулаад, амяараа гэртэ Бэт-Хотшиитдо ажаһуугаа. Ётаам хүбүүниинь улас түрынгөө хэрэгүүдые эрхилжэ, арад зоноо ударидаба+.

6Азаарияагай бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 7Азаарияагай наһа барахадань, тэрэниие үбгэ эсэгэнэртэйнь зэргэлүүлжэ, Давидай хотодо булашада хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй орондо хаан шэрээень Ётаам хүбүүниинь эзэлбэ.

Израилиин хаан – Захарияа

8Иудын хаан Азаарияагай хан түрэеэ гушан наймадахи жэлээ засаглажа байхада, Еробоһаамай хүбүүн Захарияа Израилиин хаан болобо. Тэрэ Самарида зургаан һара хан түрэеэ засаглаба. 9Тэрэнэй хэрэг ябуулганууд үбгэ эсэгэнэрэйнь хэдэг байһан ябуулганууд мэтэ Эзэндэ таарамжагүй байба. Ушар юуб гэхэдэ, Захарияа Израилиие нүгэлтэ зам руу дахуулһан Набаадай хүбүүн Еробоһаамдал адли нүгэл шэбэл үйлэдэжэ байба+. 10Ябээшэй хүбүүн Шаллуум Захарияада эсэргүү нюуса хэлсээ хэжэ, тэрэниие Иблэһаамда алаад, өөрөө хаан болобо.

11Захарияагай бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 12Еһүүгээр дамжуулжа арад зондо тунхаглаһан Эзэнэй айладажа: «Шинии уг гарбал дүрбэдэхи үе хүрэтэр, хүбүүн, аша, гуша, дүшэнэр Израилиин хан шэрээдэ һууха», – гэжэ хэлэһэн үгэ бэелүүлэгдэбэ+.

Израилиин хаан – Шаллуум

13Иудын хаан Уззияагай гушан юһэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ябээшэй хүбүүн Шаллуум Израилиин хаан болобо. Тэрэ Самарида хан түрэеэ нэгэ һара засаглаба. 14Гадиин хүбүүн Мэнааһэм Тирцааһаа гаража, Самарида ошоод, Ябээшэй хүбүүн Шаллуумые аламсаараа, өөрөө хаан болобо+. 15Шаллуумай хэрэг ябуулганууд, тэрэнэй нюуса хэлсээн тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 16Тэрэнэй урда хотынгоо хаалта үүдые нээгээгүйн түлөө Мэнааһэм Таппууһаа хотые, тэрэ хотынхидые бултыень үгы хээд, Тирцаа хүрэтэрхи бүхы газар дайдые хооһоруулба. Тиихэдээ Мэнааһэм тэрэ хотодо байһан бүхы жэрмэһэн эхэнэрнүүдэй гэдэһые хаха зүһэжэ, зэрлиг муухайгаар алаба.

Израилиин хаан – Мэнааһэм

17Иудын хаан Азаарияагай гушан юһэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Гадиин хүбүүн Мэнааһэм Израилиин хаан болобо. Тэрэ Самарида арбан жэлэй туршада хаан шэрээ эзэлэн һууба. 18Эзэндэ таарамжагүй тэрэнэй хэһэн хэрэг ябуулганууд Израилиие нүгэлтэ зам руу абаашаһан Набаадай хүбүүн Еробоһаамай хэһэн нүгэлнүүдһээ зайсабагүй+.

19Ассириин хаан Пүүл[*] Мэнааһэмэй хан түрэеэ засаглажа байһан Израильда дайгаар добтолон оробо. Мэнааһэм өөрынгөө хаан түрые абаран үлөөхэ, өөһэдыгөө аршалуулан үмэгшүүлхэ гэжэ, Пүүлдэ мянган талаант мүнгэ барюулха болобо+. 20Мэнааһэм тэды мүнгэ тэрээндэ үгэхын тула Израилиин бүхы баяшуулһаа албата татабари суглуулба. Тэдэнэй хүн бүхэн табин шээкэл мүнгэ Ассириин хаанда үгэбэ. Ассириин хаан эрьелдээд, өөрынгөө орон нютаг ошобо.

21Мэнааһэмэй бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

22Мэнааһэм наһа баража, өөрынгөө үбгэ эсэгэнэртэй зэргэлэн хүдөөлүүлэгдэбэ. Тэрэнэй орондо тэрэнэй хүбүүн Пэкайяа хаан болобо.

Израилиин хаан – Пэкайяа

23Иудын хаан Азаарияагай табин жэлдэ хан түрэеэ засаглажа байхада, Мэнааһэмэй хүбүүн Пэкайяа Израилиин хаан болобо. Тэрэ Самаридахи хан шэрээдэ хоёр жэл һууба. 24Тэрэнэй хэһэн Эзэндэ таарамжагүй хэрэг ябуулганууд Израилиие нүгэлтэ зам руу абаашаһан Набаадай хүбүүн Еробоһаамай нүгэлнүүдһээ зайсажа, огтошье холо болобогүй+. 25Харуулшадай дарга Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаа Пэкайяада нюуса эсэргүү хэлсээ эмхидхэжэ, Самаридахи ордон соогоо амардаг таһалгадань тэрэниие алаба. Энэ хэрэг үйлэдэлгэндэ табин галаадууд тэрээндэ хамһалсаба. Пээкаа Пэкайяае алаад, өөрөө орондонь хаан болобо.

26Пэкайяагай бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

Израилиин хаан – Пээкаа

27Иудын хаан Азаарияагай табин хоёрдохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаа Израилиин хаан болобо. Тиин тэрэ Самарида хорин жэлэй туршада хаан шэрээдэ һууба. 28Тэрэнэй хэһэн Эзэндэ таарамжагүй хэрэг ябуулганууд Израилиие нүгэлтэ зам руу абаашаһан Набаадай хүбүүн Еробоһаамай нүгэлнүүдһээ зайсажа, огтошье холо болобогүй+.

29Израилиин хаан Пээкаагай амиды байхада, Ассириин хаан Тиглаат-Пилэсээр дайгаар добтолжо, Абээл-Бэт-Маһахаа, Ийон, Напталиигай Яноох, Кээдэш, Хацоор, Галаад, Галилей болон бусад бүхы газарнуудыень эзэмдэн абаба. Тэрэ тэдэ газарнуудай хүнүүдые олзолон абаад, Ассиридэ абаашаба.

30Элаагай хүбүүн Һошээ Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаада нюуса эсэргүү хэлсээ эмхидхэжэ, тэрэниие алаба. Уззияагай хүбүүн Ётаамай хоридохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Һошээ Пээкаае алаад, тэрэнэй орондо хаан болобо. 31Пээкаагай хэһэн бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Израилиин хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

Иудын хаан – Ётаам

32•Израилиин хаан Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаагай хоёрдохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Уззияагай хүбүүн Ётаам Иудын хаан болобо+. 33Ётаам хорин таба наһатайдаа хаан боложо, арбан зургаан жэлэй туршада Иерусалимда хааншалаа. Цадоогой басаган Ерушаагай хүбүүн һэн бэлэй. 34Уззияа эсэгэдээл адли Эзэндэ таарамжатай үйлэ хэрэгүүдые хэжэ байгаа+. 35Гэбэшье тэрэ онгон бурхадта мүргэдэг обоонуудые усадхабагүй. Тиимэһээ арад зон урдынхи мэтээр тэдэ обоонуудые тахин, үхэр мал шарууһалжа, түгэс шатаалта үргэл хэдэг байгаа.

Тэрэ Эзэнэй һүмын Дээдэ хаалта үүдэ барюулба+.

36Ётаамай бусад хэрэгүүд тушаа «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшэгдэнхэй.

37Тэрэнэй амиды байхада, Эзэн эхин түрүүшынхиеэ Араамай хаан Рэцииниие, Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаае Иудын хаан орондо дайгаар эльгээбэ+.

38Ётаамай наһа барахада, тэрэниие Давидай хото соо үбгэ эсэгэнэрэйнь хажууда хүдөөлүүлбэ. Орондонь Ахааз хүбүүниинь хаан шэрээдэ заларба.

16

(2 Уг 28:1-4)

16^1•Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаагай арбан долоодохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ётаамай хүбүүн Ахааз Иудын хаан болобо. 2Хаан шэрээдэ залархадаа, Ахааз хори наһатай байгаа. Иерусалимда тэрэ арбан зургаан жэлэй туршада хааншалба. Элинсэг эсэгэнь болохо Давидтал адляар тэрэ Эзэндэ таатай хэрэгүүдые хэдэггүй һэн. 3Тэрэ Израилиин хаашуулай жэшээ даган ябаа. Израилиин арадай хараһаар байтар Эзэнэй үлдэһэн арадуудай жэгшүүритэй муухай үйлэ хэрэгүүдые һажаалдан, тэрэ өөрынгөө хүбүүе галда шатаан бурхадта үргэдэг байба+. 4Тэрэ нютагай обоонууд дээрэ, гүбээнүүд дээрэ, ямар нэгэ набшаһата модон доро тахилай үхэр мал шатаадаг, уталгануудые ууюулдаг байба+.

Ахааз Ассириие аршалхыень гуйна

5Тэрэ үдэрнүүдтэ Араамһаа Рэциин хаан Израилиин хаан Рэмаалияагай хүбүүн Пээкаа хоёр Иудада дайгаар ошобо. Тэдэнэр Ахаазые Иерусалимда бүһэлэн хүреэлөөд, тэрэниие диилэн булижа шадабагүй+. 6Тиихэдээ Араамай хаан Рэциин Элаат бусажа, иудейнүүдые тэндэһээ үлдэжэ гаргаба. Тиигээд араамшууд тэндэ нютагжаба. Тэдэнэр мүнөө болотор тэндэ ажаһууһаар юм+.

7Ахааз элшэдээ Ассириин хаан Тиглаат-Пилэсээртэ эльгээхэдээ:

– Би барлагшни, эсэгэмни байһандал шамда хандадагби! Ерэ, намайе минии дайсад болоһон Араамай хаанай, Израилиин хаанай гарһаа абара, – гэжэ захиба+.

8Ахааз Эзэнэй һүмын ба хаанай ордоной һангуудай дарасануудһаа алта мүнгэ абаад, тэдэнээ Ассириин хаанда бэлэг болгожо эльгээбэ+. 9Ассириин хаан тэрэнэй гуйлтые дүүргэжэ, Дамааскда дайгаар добтолон орожо, тэрэ хотые эзэмдээд, Рэцииниие саазалба, тэндэхи хүнүүдые Киир руу туужа абаашаба+.

Ахааз Эзэнэй Һүмые шэнээр һэльбэнэ

10Ахааз хаан Ассириин хаан Тиглаат-Пилэсээртэй уулзахаяа Дамааск ошожо, тэндэхи тахилайнь шэрээе хараад, тэрэ тахилайнь шэрээгэй дүрсын тодорхой хэбые санаарта Урияада эльгээбэ+. 11Хаанай нютагаа бусахын урда тээ санаарта Урияа Дамааскһаа Ахаазай эльгээгшэ үргэлэй шэрээгэйнь хэбээр тон тиимэ тахилай шэнэ шэрээ бүтээгээд байба.

12Хаан Дамааскһаа бусажа, тахилай тэрэ шэнэ шэрээе хараад, тэрээндэ дүтэлэн ерэжэ, дээрэнь гараба. 13Тиигээд Ахааз хаан тахилай тэрэ шэрээ дээрэ түгэс шатаалта, эдеэ хоолой үргэлнүүдые шатаагаад, үзэмэй дараһан архи сасаһанай һүүлдэ, найрлалгын үргэлнүүдтэ шуһа сүршэбэ.

14Тахилай хүрэл шэрээ Эзэнэй һүмын үүдэнэй сэхэ урдань табяатай байба. Тиихэдэнь хаан тэрэниие Эзэнэй һүмэдэ ородог үүдэнһээ холо болгожо, тахилай шэнэ шэрээ Эзэнэй һүмэ хоёрой хоорондо урдандаа байһан үргэлэй шэрээе шэнээр табигдаһан үргэлэй шэрээгэй хойто талада абаашажа табиха захиралта үгэбэ+.

15Ахааз хаан санаарта Урияада иигэжэ захирба:

– Тахилай энэ ехэ шэрээ дээрэ хаанай ба арад зоной асарһан тахилнуудые, үглөөнэй түгэс шатаалта үргэлнүүдые, үдэшын үргэлнүүдые шатаа. Тэрэ шэрээдэ үзэмэй дараһан архи саса, түгэс шатаалта үргэлнүүдтэ шуһа сүршэ. Тахилай энэ хүрэл шэрээ намда гэдэһэ дотор үргэжэ, үзэл харахада (Эзэнһээ туһа гуйхада) хэрэгтэй+.

16Ахааз хаанай зарлигаар санаарта Урияа бүхы юумэ бүтээбэ.

17Ахааз хаан табюурнуудһаань бүреэһэнэй хушалтануудые, табюурнуудһаань шаануудые абхуулба. Тиигээд тэрэ шулуун шалаһаа дээшээ эдэ бүхы юумэнүүдые дороһоонь тулгадаг Зэд Далай, зэд бухануудые доошонь табюулба+. 18Мүн баһа Эзэнэй һүмэ соо байдаг хан шэрээгэй дээрэхи хүшэгын бүреэһэ, Эзэнэй һүмэдэ хаанай ордонһоо ородог нарин хоридоорой газаа талын гоёолтые абхуулба. Эдэ бүгэдэ Ассириин хаанай түлөө баригдаһан байгаа+.

Ахаазай наһа баралга

19Ахаазай хэһэн бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 20Ахааз хаан наһа баража, Давидай хотодо өөрынгөө үбгэ эсэгэнэртэй зэргэлжэ хүдөөлүүлэгдэбэ. Хэзэкияа хүбүүниинь орондонь хаан шэрээдэ заларба.

17

(2 Уг 28:26-27)

Израилиин хаан – Һошээ

17^1Иудын хаан Ахаазай арбан хоёрдохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Элаагай хүбүүн Һошээ Израилиин хаан болобо. Тэрэ Самарида хан түрэеэ юһэн жэлдэ засаглаба+. 2Тэрэнэй хэһэн хэрэг ябуулганууд Эзэндэ таарамжагүй байба, теэд урдахи Израилиин хаашуулай хэһэн хэрэг ябуулгануудтай адли тиимэ харата дорой бэшэ байба.

3Ассириин хаан Шалманасаарай дайгаар Һошээдэ добтолон ороходо, Һошээ тэрээнэй мэдэлдэ орожо, алба татабари түлэдэг болобо+. 4Һүүлдэнь Ассириин хаан Һошээе урбалта хэжэ, элшэдээ Египедэй Соо хаанда эльгээбэ гэжэ соносхобо. Ушар юуб гэхэдэ, тэрэ жэл бүхэндэ Ассириин хаанда албата татабари түлэхэ аад, тэрэнээ түлөөгүй байба. Тиихэдэнь Ассириин хаан Һошээе баряад, түрмэдэ һуулгаба.

5Ассириин хаан Израилиин бүхы газарые эзэмдээд, Самарида ошожо, гурбан жэлдэ сэрэгээрээ тэрэ хотые хүреэлэн бүһэлбэ+. 6Һошээгэй юһэдэхи жэлээ хан шэрээдээ һуухада, Ассириин хаан Самариие эзэмдэн абаба. Тиигээд тэрэ израильшуудые Ассири туужа асараад, Гозаан дээгүүр урдадаг Хабуур голой эрьедэхи Халаада, мүн баһа Мидиин хотонуудта нютагжуулха гэбэ+.

Израилиин хосоролтын шалтагаан

7Израильшууд Египедэй хаан, фараоной дарлалта дороһоо абаржа, үбгэ эсэгэнэрыень Египедһээ гаргаһан Эзэнэй, өөрынгөө Бурханай урда зэмэтэй болобо+. 8Тэдэнэр Эзэнэй израильшуудта үгэһэн газарнуудай уул зоной ёһо заншалые баримталдаг, мүн баһа Израилиин хаашуулай зарлиг тогтоолнуудые сахидаг болошоһон байба+. 9Тиимэһээ тэдэнэр Эзэндэ, өөрынгөө Бурханда үнэн сэхэ бэшэ, харин нүгэлтэ хэрэгүүдые хэдэг байба. Тэдэнэр өөһэдынгөө нютагжаһан бүхы тосхонуудай, харуулай хэрэмүүдһээ эхилжэ бэхижүүлгэтэй томо хотонууд хүрэтэрхи обоонуудта үргэлэй шэрээнүүдые бодхоон бариба,+
10нангин шүтөөнүүдые ба Ашэраагай модон сэргэнүүдые үндэр гүбээнүүд дээрэ, набшаһата модон бүхэн доро табиба+. 11Эзэн обоонуудай тахилнуудта үргэлнүүдээ шатаадаг арадуудай газарнуудые израильшуудта үгэхэ гэжэ тэндэхи уул хүнүүдые газар дайда дээрэһээнь намнаһан байгаа. 12Теэд израильшууд тэдэ газартань нютагжахалаараа, «Тэдэнэй ёһо заншал ба шажан мүргэлдэ бү орогты» гэжэ Эзэнэй айладаһан захяаень дүүргэнгүй, тэдэнэй онгон бурхадта шүтэн мүргэдэг болошоо юм+.

13Эзэн Өөрынгөө бүхы лүндэншэдээр ба абаралдагшадаар уридшалан дамжуулжа, израильшуудта ба иудынхидтэ иигэжэ айладаа юм:

– Бусагты, муу замһаа зайсагты! Минии захяа заабариие сахигты! Би таанадта үбгэ эсэгэнэртэтнай үгэгшэ Һургаал заабаринуудаа Өөрынгөө барлаг лүндэншэдээр дамжуулааб. Минии айладагша захяа заабаринууд тэрэ Һургаал соо байха+.

14Теэд тэдэнэр Эзэнэй хэлэһэн үгые хайхаран абабагүй. Тэдэнэр Эзэндэ, өөрынгөө Бурханда этигэдэггүй байһан эсэгэнэртээл адляар үсэрэлдэбэд+. 15Израильшууд Тэрэнэй хуулинуудые, үбгэ эсэгэнэртэйнь баталһан үнэн сэхэ байха тухай хэлсээе, тэдээндэ захиһан захяае мартажа, оршон тойронхи арадуудые һажаалдажа, онгон бурхадтань шүтэн мүргэдэг болобо. Эзэн тэдэниие бү һажаалдагты, тэдээнһээ жэшээ бү абагты гэжэ израильшуудта хэлэһэн байгаа+. 16Теэд тэдэнэр Эзэнэй, өөрынгөө Бурханай бүхы зарлиг захяануудые хайхарбагүй. Тиигээд тэдэнэр өөһэдтөө тугалнуудые шудхаад, Ашэраагай модон сэргэнүүдые табяад, наран, һара болон тэнгэриин одо мүшэдтэ мүргэжэ, Баалда алба хэжэ,+
17хүбүүд басагадаа үргэл болгожо галда шатаадаг, үзэл үзэжэ, эльбэ жадха хэжэ һурахые оролдодог болобо. Тиигэжэ тэдэнэр Эзэндэ таарамжагүй хэрэгүүдтэ ба нүгэлдэ дарагдаба+. 18Эзэн эдэ бүгэдые хэдэг болошоһон израильшуудта сухалдаад, гансал иудын зониие Өөртөө үлөөжэ, бусадыень Өөрһөө холодхожо үлдэбэ. 19Теэд иудыншье зон Эзэнэй, өөрынгөө Бурханай захяа заабаринуудые сахихаяа болижо, израильшуудтал адляар тэндэхи уул арадуудай ёһо заншал ба шажан мүргэлдэ оробо…+

20Эзэн Израилиин бүхы зониие зэбүүрхэлтэйгээр буруушаажа, тэдэниие доромжолон, Өөрһөө холо болгожо, тонуул ба дээрмэдэлгэндэ үгэбэ+.

21Эзэнэй Израилиие Давидай хан шэрээһээ амяарлахадань, израильшууд Набаадай хүбүүн Еробоһаамые һунгажа, өөһэдынгөө хаан болгожо томилбо. Теэд Еробоһаам Эзэнээ мартахые израильшуудта баадхан идхажа, тэдэниие аймшагтай нүгэлтэ зам руу абаашаба+. 22Израильшууд Еробоһаамай нүгэлтэ замаар дабшажа, эдэ бүхы нүгэлнүүдһээ зайсажа шадабагүй.

23Эзэн Өөрынгөө бүхы барлаг лүндэншэдээр уридшалан дамжуулһан захяа зарлигуудыень сахяагүй Израилиие Өөрһөө холо болгожо үлдэбэ. Тиихэдэнь израильшууд өөһэдынгөө орон нютаг орхижо, Ассиридэ сүлүүлэн нүүжэ, мүнөө болотор нютагжаһан газартаа ажаһуунад.

Самари руу ондоо арадуудые нүүлгэ

24Ассириин хаан өөрынгөө хүнүүдые Вавилоонһоо, Кутааһаа, Аввааһаа, Хамаатһаа, Сэпарваһиимһээ израильшуудай ажаһууһан Самариин тосхонуудта ба хотонуудта нүүлгэн абаашаба. Тэдэнэр Самариин орон нютагай бүрин эрхэтэ эзэд боложо, тэндэхи хотонуудта болон тосхонуудта ажаһуужа эхилбэд+.

25Тэдэнэр тэндэ нүүжэ ерэхэдээ, түрүүшээр Эзэниие шүтэдэггүй, хүндэлдэггүй байба. Тиихэдэнь Эзэн тэдээндэ арсалануудые эльгээбэ. Арсаланууд добтолжо, тэдэниие аладаг болобо.

26Тиихэдэнь арад зон Ассириин хаанда хандажа:

– Танай зарлигаар Самариин тосхонууд ба хотонуудта нүүжэ ерэһэн бидэнэр энэ ороной Бурханда яажа шүтэн мүргэдэг ёһолол мэдэнэгүйбди. Бурхан бидэндэ арсалануудые эльгээбэ. Тэдэ арсаланууд бурханда яажа шүтэн мүргэдэг ёһолол мэдэхэгүй хүнүүдые алана, – гэжэ хэлэбэд.

27Ассириин хаан тэдэнэртэ хандажа:

– Тэндэһээ эндэ туужа асарһан санаартадай али нэгые Самаридань бусаагты. Тэрэ тэндэ ошоод, таанадтай байхадаа, Самариин ороной бурханда яажа шүтэн мүргэдэг ёһолол таанадта заажа, һургажа үгэг, – гэбэ.

28Самариһаа эндэ туулгуулжа асаруулһан санаартадай нэгэн тэндэ бусаба. Тэрэ Бэт-Ээлдэ нютагжан һуурижаад, тэрэ арадые яажа Эзэндэ мүргэхэб гэһэн ёһолол заажа һургажа эхилбэ+. 29Тиихэдэнь тэрэ арад нютагжан һуурижаһан газарайнгаа урдандаа самаряануудай бариһан дуган бүхэндэ өөһэдынгөө бурхануудай дүрсэнүүдые табибад. 30Вавилоонойхид Суккоот-Бэноот бурханай, Кутаа хотынхид Нэргаал бурханай, Хамаат хотынхид Ашимаа бурханай дүрсэнүүдые, 31Авваа хотынхид Нибхааз ба Тартаак бухануудай дүрсэнүүдые бодхообо. Тиихэдэнь Сэпарваһиимһээ нүүжэ ерэгшэд Сэпарваһиимэй бурханууд болохо Адраммээлэхтэ ба Анаммээлэхтэ үргэл хэжэ, өөһэдынгөө үхибүүдые галда үгэдэг болобо+.

32Тэрэ үе сагта тэдэнэр Эзэндэ мүргэдэг, өөһэдынгөө яһатанһаа хэн нэгые нютагайнгаа обоонуудай санаарта болгожо томилбо. Тэрэ санаарта тэндэхи обоонуудта, мүн дуганууд соо тэдээндэ мүргэл үнгэргэдэг болобо+. 33Теэд тэдэнэр Эзэндэ мүргөөшье һаа, өөһэдынгөө бурхадта шүтэдэг байба. Ушар юуб гэхэдэ, хари газарта нүүжэ ерэһэн тэдэнэр эхэ орондоо шүтэжэ байһан өөһэдынгөө бурхануудые мартабагүй+.

34Тэдэнэр мүнөө болотор урданайнгаа ёһо заншалые сахиһаар зандаа юм. Тиимэһээ тэдэнэр Эзэндэ шүтэн мүргэхэеэ, Яковай нэрые «Израиль» гэжэ һэлгээд, тэрэнэй уг удамуудта сахигты гэжэ захиһан Эзэнэй бүхы захяа заабаринуудые, хуулинуудые болон Һургаалнуудые сахихаяа болишобо+.

35Эзэн тэдэнэртэй үнэн сэхэ байха тухай хэлсээ баталжа:

– Ондоо бурхануудта бү ёһологты, бү мүргэгты, тэдээндэ үргэл бү хэгты+. 36Харин Өөрынгөө агууехэ хүсөөр, Өөрынгөө баруун гараар таанадые Египедһээ гаргаһан гансал Эзэндэ ёһологты, гансал Тэрээндэ мүргэгты, гансал Тэрээндэ үргэл үргэгты+. 37Тэрэнэй таанадта бэшэһэн хуулинуудые, захиралтые, Һургаалнуудые болон ёһо заншалнуудые сахигты, ходол тэдэнииень бэелүүлэгты+. 38Минии таанадтай баталһан үнэн сэхэ тухай хэлсээе бү мартагты, ондоо бусад бурхануудта бү ёһологты. 39Гансал Эзэндэ, таанадай Бурханда ёһологты. Тэрэ таанадые бүхы дайсадһаа аршалха, – гэжэ зарлиглаба.

40Теэд тэдэнэр Эзэнэй үгые дуулангүй, өөһэдынгөө хэжэ ябаһан урданай ёһо заншал үргэлжэлүүлжэ, 41Эзэндэ мүргэжэ, өөһэдынгөө онгон бурхануудта алба хэжэл байба. Тэдэнэй үхи хүүгэд ба ашанар мүнөө болотор эсэгэнэрэйнгээ хэһэн ябадалнуудые даган үргэлжэлүүлһэн зандаа юм+.

18

(2 Уг 29:1-2; 31:1, 20-21; 4 Хаан 17:5-7)

18^1•Израилиин хаан, Элаагай хүбүүн Һошээгэй гурбадахи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ахаазай хүбүүн Хэзэкияа Иудын хаан болобо. 2Хэзэкияа хорин таба наһатайдаа хаан боложо, Иерусалимда хорин юһэн жэлэй туршада хааншалаа. Тэрэнэй эхэнь Захарияагай басаган Абияа бэлэй. 3Үбгэ эсэгэ Давидтал адляар тэрэ Эзэндэ таатай хэрэгүүдые эрхилдэг һэн.

4Тэрэ обоонуудай тахилган болюулба, нангинаар шүтэдэг шулуунуудые буталба, Ашэраагай модон сэргэнүүдые таһар сабшан унагааба, Моисейн бүтээһэн зэд могойе үгы хэбэ. Израильшууд тэрэ үдэр болотор могойн урда үргэлнүүдые шатаадаг, тэрэнээ Нэхуштаан гэжэ нэрэлдэг байгаа+. 5Хэзэкияа Эзэндэ, Израилиин Бурханда найдадаг байба. Тэрэнэй байхадашье, тэрэнэй һүүлээршье, Хэзэкияа шэнги хаан Иудын бүхы хаашуулай дунда үгы байһан юм+. 6Тэрэ Эзэнэй талые түгэс дүүрэн баримталдаг, Тэрээнһээ огто холододоггүй, Моисейгээр дамжуулһан Тэрэнэй зарлигуудые сахидаг байба. 7Эзэн Хэзэкияатай хамта. Тиимэһээ Хэзэкияа ямаршье юумэ хэбэл, тэрэнь булта бүтэдэг байгаа. Хэзэкияа Ассириин хаанай урдаһаа эсэргүүсэн бодожо, тэрэнэй засаглал дороһоо гараба.

8Хэзэкияа пилиштүүдые бута сохёод, Гааза хүрэтэр ошожо, тэрэнэй оршон тойронхи газарнуудые, харуулай хэрэм арангануудые, бэхижүүлгэтэй хотонуудые эзэмдэн абаба+.

9Хэзэкияагай дүрбэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, (Израилиин хаан Элаагай хүбүүн Һошээгэй долоодохи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада) Ассириин хаан Шалманасаар дайгаар Самарида добтолон орожо, тэрэ хотые сэрэгээрээ тойрон бүһэлбэ+. 10Гурбан жэлэй үнгэрхэдэ, Шалманасаар тэрэ хотые эзэмдэн абаба. Хэзэкияагай зургаадахи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, (Израилиин хаан, Элаагай хүбүүн Һошээгэй юһэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада) Самари һандарба.

11Ассириин хаан израильшуудые намнан туужа, Гозаан соогуур урдадаг Хабуур голой эрьедэхи Халаада, мүн баһа Мидиин хотонуудта сүлэн нүүлгэбэ+. 12Ушар юуб гэхэдэ, тэдэнэр Эзэнэй, өөрынгөө Бурханай үгые дуулангүй, Эзэнэй тэдээнтэй баталһан үнэн сэхэ байлга тухай хэлсээе сахидаггүй, Эзэнэй барлаг Моисейн дамжуулан хэлэгшэ бүхы зарлигуудые бэелүүлээгүй, тэдээндэ мэдэлээ үгөөгүй юм!+

Иерусалимда Сэннахэриибэй заналта

13•Хэзэкияа хаанай арбан дүрбэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, Ассириин хаан Сэннахэрииб дайгаар добтолжо, сэрэгүүдээрээ Иудын бэхижүүлэгдэһэн бүхы хотонуудые тойрон бүһэлөөд, һүүлдэнь эзэмдэн абаба.

14Иудын хаан Хэзэкияа Лахиишдэ байһан Ассириин хаанда элшэдээ эльгээхэдээ: «Би зэмэтэйб! Намһаа холодо. Намда ямаршье алба татабари тохонош, би бултыень түлэхэб», – гэжэ захиба.

Ассириин хаан Иудын хаан Хэзэкияада гурбан зуун талаант сэбэр мүнгэ, гушан талаант алта түлэхыень уялгалба+. 15Хэзэкияа Эзэнэй һүмын ба хаанай ордоной һангуудта байһан бүхы мүнгэ,+
16Эзэнэй һүмын үүдэнүүдэй бүреэһэн хушалтануудые тотогонуудтайнь хамта (Хэзэкияагай захиралтаар тэдэ бүреэһэн хушалтанууд ба тотогонууд алтаар бүтээгдэһэн байгаа) абажа, Ассириин хаанда үгэбэ.

17Ассириин хаан Лахиишһээ Иерусалим руу Хэзэкияа хаанда өөрынгөө Тартан[*], Раб-Сарис[*] ба Ассириин түшэмэл ноён гурбые олон сэрэгтэй хамта эльгээбэ. Тэдэнэр Иерусалимда дүтэлжэ, харгын хажууда бүд будажа сагаан болгодог газарта, хэмэл ехэ сөөрэм руу уһа урадхуулдаг һубагай хажууда тогтоод,+
18хааниие дуудаба. Тэрэнэй урдаһаа ордоной захирагша, Хилкияагай хүбүүн Элиакиим, бэшээшэ Шэбнаа, олондо тунхаг тараагша Асаапай хүбүүн Ёһаа гэгшэд гараба+.

19Ассириин түшэмэл ноён тэдээндэ хандажа:

– Хэзэкияа хаанай бэедээ найдан байһанай шалтагаан юун бэ гэжэ Ассириин агууехэ хаанай мэдэхэеэ һанаһан тухай хэлэбэ: 20«Ши хооһон үгэ хэлэнэш! Харин дайлалдаанда хүсэн, дүй дүршэл хэрэгтэй! Ши хэндэ найдан, минии урдаһаа эсэргүүсэн бодобош? 21Египет туһалха гээд найданат. Теэд энэ болбол хухарһан таяг хэрэглэн, түшэһэндэл адли болохол! Хухарһан таяг дууһан хухаржа, альгыетнай шаажа, соо хадхахал. Египедэй хаанда найдаха гээшэ энээндэл адли юм+. 22Али таанад „Эзэн Бурхандаа найданабди“ гэжэ намда хэлэхэ гүт? Ямар Бурхандаа найданабта – Хэзэкияа хаанай мүргэлэй газарнуудыень, үргэлэй шэрээнүүдыень һандаргааһан Бурхандаа гү? Хэзэкияа Иудын болон Иерусалимай зондо гансал энэ газарта, Иерусалимда мүргэхэ, нэгэл шэрээ дээр үргэл хэхэ гээд заабарилаа һэн бэзэ»+.

23Ши Ассириин хаантай, минии эзэнтэй боосоо хээшье һаа, шүүхэгүйш! Би шамда хоёр мянган мори үгэхэб. Тэдэниие унаха хүнүүдые суглуулжа шадаха юм гүш? 24Ши минии эзэнэй мэдэлдэ байһан хизаар оронуудай эгээн хүсэгүй тулюур засаглагшадай али нэгэндэ харюу сохилто үгэжэ шадаха юм гүш? Али Египедэй дайшалхы тэргэнүүдтэ, тэрэнэй морин сэрэгтэ найдана гүш?.. 25Тиигээдшье би Эзэнэй зүбшөөлгүйгөөр энэ газарта дайлаха гэжэ ошохо һэн гүб? Үгы ааб даа. Энэ орон нютагта ошожо, һандарал ушаруулха тухайм Эзэн Өөрөө намда захираал!

26Тиихэдэнь Хилкияагай хүбүүн Элиакиим, Шэбнаа ба Ёһаа тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Бидэнтэй араам хэлээр хөөрэлдэгты. Бидэ ойлгохобди. Еврей хэлэн дээрэ бү хэлэгты, зон хотын хэрэм хананууд дээрэһээ шагнажа байна+.

27Гэбэшье Ассириин түшэмэл ноён тэдээндэ иигэжэ ганиран бадашаба:

– Минии эзэн гансал танай хаанда болон таанадта эдэ бүгэдые хэлэхыем эльгээгээ гэжэ гү? Үгы! Таанадтай хамта бааһаяа эдижэ, шээһээ уужа байха табисууртай энэ хана дээрэ байгааша бүхы зондо энээниие соносхохыем хаамни эльгээгээ!

28Тиигээд түшэмэл ноён бодожо, еврей хэлэн дээрэ шанга гэгшээр иигэжэ хэлэбэ:

– Ассириин хаанай, агууехэ хаанай хэлэһэн үгэ шагнагты! 29Хаан иигэжэ хэлэнэ: «Хэзэкияа таанадые мэхэлхэеэ болиг! Тэрэ таанадые абаржа шадахагүй! 30Эзэндэ найдагты гэжэ тэрэнэй хэлэхэдэ бү этигэгты. Эзэн таанадые абархагүй, хотонуудыетнай эзэмдэхэ гэһэн зорилгоһоонь манай Ассириин сэрэгые хазагайруулхагүй. 31Хэзэкияагай хэлэхые бү шагнагты!» Хотоһоо гаража, бэеэ тушаагты гэжэ Ассириин хаан захирна! Таанадай хүн бүхэн өөһэдынгөө уһан жэмэсэй эшын, инжир модоной жэмэсүүдые эдихэт, өөһэдынгөө худагай уһа уухат+. 32Һүүлдэнь би таанадые таанадай орон нютаг мэтэ иимэл орон нютагта, орооһотой ба үзэмэй дараһан архитай орон нютагта, хилээмэтэй ба уһан жэмэстэй орон нютагта, тоһотой ба зүгын балтай орон нютагта абаашахаб. Таанад тэндэ ажаһуухат, үхэхэгүйт! Хэзэкияагай үгэдэнь бү орогты! Эзэн таанадые абарха гэжэ тэрэ таанадые мэхэлнэ!+
33Ондоо арадуудай бурхад өөрынгөө орон нютагые Ассириин хаанай гарһаа абараа юм аал? 34Хамаат, Арпаадай бурхад мүнөө хаанаб?! Сэпарваһиимэй, Һэнаагай ба Ивваагай бурхад хаанаб?! Хэниинь Самариие минии гарһаа абарһан юм+? 35Эдэ орон нютагуудай бурхад нютагаа хэзээ намһаа абараа юм? Тиигээд мүнөө Эзэн Иерусалимые намһаа яажа абархаб+?

36Арад зон харюусангүй, дуугай байба. Юуб гэхэдэ, харюудань юушье дуугархагүй тухайнь Хэзэкияа хаан тэдээндэ захирһан байгаа бшуу.

37Ордоной эрхилэгшэ Хилкияагай хүбүүн Элиакиим, бэшээшэ Шэбнаа, тунхаг зарлагша Асаапай хүбүүн Ёһаа уйдхар гашуудалаа мэдүүлжэ, өөһэдынгөө хубсаһа хахар – шуур татаад, Хэзэкияада ерэжэ, Ассириин түшэмэл ноёной хэлэһэн бүхы үгэнүүдые дамжуулба.

19

(Иса 37:1-8)

19^1•Хэзэкияа хаан эдэ бүгэдые дууламсаараа, уйдхар гашуудалаа мэдүүлэн хубсаһаа урижа, таар үмдөөд, Эзэнэй һүмэдэ ошобо. 2Тиигээд ордоной захирагша Элиакиимые, бэшээшэ Шэбнаае ба ахамад санаартадые таар хубсаһа үмэдхүүлээд, Амооцой хүбүүн, лүндэншэ Исайда эльгээбэ+.

3Хэзэкияа Исайда иимэ мэдээсэл дуулгахыень тэдээндэ даалгаа бэлэй: «Энэ үдэр болбол гай гасалангай, хэһээлтын, нэрэ хүндөө бууралгын үдэр. Нарайлхаяа байһан аад, түрэхэ арга шадалгүй эхэнэртэл адли байнабди+. 4Ассириин хаан ахамад түшэмэлөө амиды Бурханиие доромжолхо-баһахын тула эльгээгээ. Эзэн Бурхантнай баһаһан тэдэ үгэнүүдые соносожо, хэлэһэн хүнүүдыень хэһээхэ бэзэ. Амиды мэндэ үлэһэн өөһэдынгөө зон тушаа Бурхандаа зальбарыт»+.

5Хэзэкияа хаанай түшэмэлнүүдэй Исайда ерэхэдэ, 6иимэ харюу һөөргэнь эльгээбэ: «Ассириин хаанай зарасануудай Намайе баһажа доромжолһон үгэнүүдые дуулаад бү ай гэжэ Эзэн танда айладхал буулгана+. 7Би Ассириин хаанда һүлдэ эльгээхэб, тэрэ нэгэ мэдээсэл абамсаараа, өөрынгөө орон нютаг руу бусаха. Тиигээд Би тэрэниие тэндэнь һэлмээр сабшан һүнөөхэб».

Ассириин шэнэ заналтанууд

8Ассириин түшэмэл ноён хаанайнгаа Лахииш хото орхиһон, мүнөө Либнаа хотые сэрэгүүдээрээ тойрон бүһэлһэн тушаа дуулаад, тиишээ ошобо+. 9Күүшэй хаан Тирһаакаагай дайгаар ерэжэ байһан тухай Ассириин хаан дуулажа, элшэнэрые иимэ бэшэгтэйгээр Хэзэкияа хаанда эльгээбэ: 10Иудын хаан Хэзэкияада иигэжэ дамжуулагты:

– Этигэн найдадаг Бурханшни Иерусалим Ассириин хаанай мэдэлэй болохогүй гэжэ айладхажа, шамайе бү мэхэлэг. 11Анхараарай, Ассириин хаашуулай бүхы орон нютагуудтай юу хэһые дуулаһан байхаш: дууһан усадхаа! Тиигээд ши амиды мэндэ үлэхэ гэжэ гү?! 12Бусад арадуудай бурхад тэдэниие абаржа шадаагүй юм! Минии үбгэ эсэгэнэр Гозаан ба Харраанай арадуудые, Рээцэп хотынхидые, Тэлассаарта байдаг Ээдэн хотынхидые үгы хээ!+
13Хамаат ба Арпаадай болон Сэпарваһиим хотын хаашуул мүнөө хаанаб? Һэнаагай ба Ивваагай хаашуул хаана байнаб+?

Хэзэкияагай зальбарал

14Хэзэкияа элшэнэрһээ хуймал бэшэг абажа уншаад, Эзэнэй һүмэдэ орожо, тэрэнээ Эзэнэй урда дэлгэбэ.

15Тиигээд тэрэ Эзэндэ зальбарба:

– Херүүбүүд дээрэ заларагша, Түмэн Сэрэгтэ Израилиин Эзэн Бурхан! Та ори гансаараа газар дээрэхи бүхы хан түрэнүүдэй Бурхан болонот! Та огторгой, газарые бүтээгээт!+
16Мүнөө шэхээ табижа, шагныт, нюдөө нээжэ, харыт! Амиды Бурханиие доромжолхо гэжэ элшэдээ эльгээһэн Сэннахэриибэй үгые соносыт!+
17Эзэмни, нээрээшье, Ассириин хаашуул эдэ бүхы арадуудые үгы хээ, орон нютагуудыень һандаргаа, хооһолоол. 18Тэдэнэй бурхадые шатаагаал! Ушар юуб гэхэдэ, тэдэ бурхад бэшэ, харин хүнэй гараар бүтээгдэһэн модод ба шулуунууд байшоол! Тиимэһээ тэдэ юумэд усадхагдаа!+
19Эзэн Бурхамни, Та болбол ори ганса Бурхан, бэшэ Бурхан байхагүй гээшые дэлхэйн бүхы хан түрэнүүд мэдэхын тула мүнөө маанадые дайсадһаамнай абарыт!+

Сэннахэриибэй үхэхэ тухай Исайн зүгнэлгэ

20Амооцой хүбүүн Исай иимэ захяа Хэзэкияада дамжуулхые захирба:

– Эзэн, Израилиин Бурхан иигэжэ айладана: «Ши Ассириин хаан Сэннахэриибтэ гомдоһоноо мэдүүлэн, Намда зальбарбаш. Би дуулааб».

21Сэннахэриибтэ айладаһан Эзэнэй үгэ иимэ:

Шамайе Сионой басаган үзэн ядана,
шамайе наада барижа энеэнэ!

Шинии хойноһоо хаража,

Иерусалим толгойгоо һэжэрнэ.

22Хэниие доромжолон-наадалан байһанаа мэдэнэ гүш?

Хэн руу шангаар бадашажа,
хэн руу бардамлан харанабши?!
Намайе, Израилиин арюун Бурханиие,
дайран доромжолоош.
23Элшэдээрээ дамжуулан ши
Эзэниие гомодхообош!
Ши иигэжэ хэлэбэш:
Тэргэнүүд намда олон,
тэдэнтэеэ хамта хаданууд дээрэ,
Ливаанай шэлэ хүтэлнүүд дээрэ гарааб.
Ливаанай үндэр хушануудые,
Тэрэнэй эгээн һайн кипарис
модонуудые таһа сабшааб.
Тэдэнэй эгээн саада орьёлнуудта гарааб,
тэдэнэй эгээн буртаг шэрэнгитэй,
хүбшэ ойдо орооб+.
24Худагуудые малтажа,
хариин газарта уһа уугааб,
хүлэйнгөө улаар Египедэй голнуудые
дэбһэн гаража хатаагааб.
25Минии эдэ бүгэдые үнинэй түсэблэһэн тушаа
ши дуулаагүй юм гүш?
Мүнөө энээниие бэелүүлбэ гээшэб.
Бүхэлэгдэһэн хотонуудые
обоохой шулуун боложо һандаргаха
арга боломжо таанадта үгөөб+.
26Зүүн зүгэй һалхинһаа хаташаһан
зүлгэ ногоон мэтэ,
хээрэ талада хагдаршаһан
хатаһан ногооной эшэ мэтэ,
гэрэй хушалта дээрэ ургажа,
найгахын урда тээ
хатаһан үрмэдүүл мэтэ болоо,
тэндэхи хүнүүд хүсэ шадалгүй,
тэнсэлгүйгөөр айһанһаа нэрэеэ хухараа+.
27Гэбэшье Би шинии һууха-бодохые,
гараха-орохые болон
Минии урдаһаа бушаганахые дууһан мэдэнэб+.
28Минии шэхэндэ соностоһон
Намда эсэргүүсэн уурлаһанайш түлөө,
дээрэлхүү ааша зангайш түлөө
шинии хамарта гохо хадхаад,
шинии аманда хазаар үмэдхөөд,
шамайе ерэгшэ харгыгааршни бусаахаб!

Тэрэ сагта гохоһоонь ооһорлоод, олзолһон хүнүүдые туужа, орон нютагаа абаашадаг байгаа+.

29Хэзэкияа, шамда юун болохоб гэжэ харуулһан дүлгэ тэмдэг үгтэнэ:

Түрүүшын жэлдэ зэрлиг таряанһаа
ургаһан ороооһо түүгты!
Тиигээд хойто жэлдэ
өөрөө ургаһан орооһо суглуулагты!
Гурбадахи жэлдээ тариһан таряагаа
хуряагаад, эдигты!
Уһан жэмэсэй эшэнүүдые һуулгаад,
уһан жэмэсэй үрэһэ эдигты!+
30Иудын уг удамай амиды үлэгшэд
дахин доогуураа үндэһэлэн,
дээгүүрээ үрэ жэмэс гаргаха юм+.
31Амиды үлэгшэд Иерусалимһаа гараха,
амин бэеэ абарагшад Сион хадаһаа бууха.
Түмэн Сэрэгтэ Эзэн энээниие
заабол бэелүүлхэл+.

32Ассириин хаан тушаа Эзэн айладхаба:

Тэрэ энэ хото руу орохогүй,
тиишэнь ном годлинуудаа харбахагүй.
Хотын урдаһаа бамбай бариһан
сэрэгынь ерэхэгүй,
бүһэлүүр обоошье бодхоохогүй!+
33Тэрэ ерэһэн замаараа тэхэрихэ,
энэ хото руу орохогүй, –
гэжэ Эзэн айладхана мүн!
34Өөрынгөө түлөө,
Минии барлаг Давидай түлөө
Би энэ хотые аршалан абархаб!

Ассириин сэрэг диилдэбэ

35Тэрэ һүни Эзэнэй Эльгээмэл бии боложо, Ассириин сэрэгэй хүреэндэ зуун наян таба мянган сэрэгшые алаба. Үглөөдэрынь үүр сайхада харахада, оршон тойрон үхэһэн хүнүүдэй бэенүүд хэбтэбэ+.

36Ассириин хаан Сэннахэрииб сухарижа, гэр тээшээ тэрьедэн зугадаһаар, Нинэвээдэ бусаба+. 37Нэгэтэ тэрэнэй өөрынгөө Нисроох бурханай һүмэ соо мүргэл хэжэ байхада, тэрэнэй Адраммээлэх, Шарээцэр гэжэ хоёр хүбүүд эсэгээ һэлмээр сабшан алаад, өөһэдөө Арараат нютаг руу зугадаба. Сэннахэриибэй орондо Эсархаддоон гэжэ хүбүүниинь хаан шэрээ эзэлээ һэн+.

20

(2 Уг 32:24; Иса 38:1-8, 21-22)

20^1•Энэ үедэ Хэзэкияа хаан ехээр үбдэжэ, наһа бараха туйлдаа хүрөөд байба. Амооцой хүбүүн, лүндэншэ Исай тэрээниие эрьежэ ошоходоо, иигэжэ хэлэбэ:

– Үхэжэ байна, һайн болохогүй гээд шам тушаа Эзэн айладхана, тиимэһээ гэрээд үгэнүүдээ хэлэг лэ гэжэ Тэрэ захирна.

2Тиихэдэнь Хэзэкияа хана руу хараад, Эзэндэ зальбарба:

3– Эзэмни! Танай урда үнэн сэхээр, ямаршье гэм зэмэ хэнгүй ажаһууһыемни, Танда таарамжатай үйлэ хэрэгүүдые бүтээдэг байһыемни һаныт даа, – гээд, һугшаран уйлашаба+.

4Исайн хаанай ордонһоо Хотын Дунда үшөө гараагүй ябахада, 5Эзэн тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Минии арад зониие зонхилогшо Хэзэкияада бусаад, иигэжэ хэлэ: Би, Эзэн, шинии үбгэ эсэгэ Давидай Бурхан, гуйлтыешни соносооб, нулимсыеш харааб, шамайе Би эдэгээхэб. Ши нүгөөдэр Эзэнэй һүмэдэ оро. Тиигээд шинии наһые Би арбан табан жэлээр утадханаб+. 6Шамайе болон энэ Иерусалим хото Ассириин хаанһаа абархаб, Минии барлаг Давидай түлөө, Өөрынгөө түлөө энэ хотые Би хамгаалхаб!+

7Исай иигэжэ захирба:

– Инжир модоной хатаагдаһан үрэ жэмэс асарагты!

Зарасанарынь хатаагдаһан үрэ жэмэс асарба. Тэрэниие хабдажа эдеэрдэһэн газартань табихада, Хэзэкияа эдэгэжэ эхилбэ.

8Эзэн үнэхөөр намайе эдэгээжэ, минии нүгөөдэр Эзэнэй һүмэдэ ошохымни дүлгэ тэмдэг ямар байхаб гэжэ Хэзэкияа Исайһаа асууба+.

9Исай тэрээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Арбан табсан хэрэлсыһээ доошоо бууһан һүүдэр һөөргөө арбан табсан өөдөө гараха гү? Өөрынгөө хэлэһэн үгые бэелүүлхэ гэһэн Эзэнэй һүлдэ тэмдэг энэ болонол даа.

10Хэзэкияа тэрээндэ хандажа:

– Һүүдэр арбан табсан хэрэлсыһээ доошоо бууханшье бууха, теэд һөөргөө хэрэлсы өөдэ арбан табсан гарахагүйл! – гэбэ.

11Тиихэдэнь лүндэншэ Исай Эзэнһээ туһа гуйба. Эзэн Ахаазай ордон гэрэй хэрэлсы уруу бууһан һүүдэр арбан табсангаар һөөргэнь тэхэрюулбэ.

Һүүдэрэй хэрэлсын табсануудай дээгүүр доошо дээшээ гаралгаар хэды сагай болоһые тэрэ сагта мэдэдэг байгаа+.

Вавилооной элшэнэр

12•Тэрэ сагта Баладаанай хүбүүн, Вавилооной хаан Мэродаах-Баладаан Хэзэкияае үбшэлөө гэжэ дуулаад, элшэнэрээ тэрээндэ бэлэг-сэлэгтэйгээр ба хандалга бэшэгтэйгээр эльгээбэ.

13Хэзэкияа тэдэнэй үгэ шагнаад, элшэнэртэ өөрынгөө эрдэни зэндэмэниин һан соо байһан алта мүнгөө, хангалтай уталгаа, үнэтэй сэнтэй тоһо, яар-ябта буу зэбсэгүүдээ болон хадагалдаг газарта байһан бүхы юумэнүүдээ тэдээндэ харуулба. Тиихэдэнь тэдэнэртэ харуулагдангүй үлэһэн нэгэшье юумэн Хэзэкияагай ордон ба хан түрэ соо үлэбэгүй+.

14Лүндэншэ Исай Хэзэкияада ерэжэ асууба:

– Эдэ зон хаанаһаа зорижо ерээб? Юун гэжэ хэлэнэб?

– Тэдэ алас холын Вавилоон оронһоо ерээ, – гэжэ Хэзэкияа харюусаба.

15Ордон соо тэдэ юу үзөөб? – гэжэ лүндэншэн асууба.

– Тэдэнэр минии ордон соохи бүхы юумэ үзөө. Эрдэниин сан соо хадагалаатай бүхы юумэнүүдые тэдээндэ харуулааб, – гэжэ Хэзэкияа харюусаба.

16Тиихэдэнь Исай Хэзэкияа хаанда иигэжэ хэлэбэ:

– Эзэнэй айладхаһан үгэ дуула: 17Ордон соо байгаа бүхы юумэн, үбгэ эсэгэнэрэйтнай энэ болотор суглуулһан бүхы зөөри Вавилоон руу абаашагдаха үдэрнүүд заабол ерэхэ. Эндэ юуншье үлэхэгүй+. 18Шинии үри һадаһад, удамайшни таһардаһанууд, угыешни залгамжалагшад баряанда абтажа, Вавилооной хаанай ордон соо заһаагаа абхуулһан харуулшад болохо+.

19Хэзэкияа Исайда хандан хэлэбэ:

– Мүнөө шинии Эзэнһээ дамжуулан хэлэһэн үгэнүүдшни һайн мэдээсэл байна.

«Минии амиды мэндэ байгаа сагта эндэ амгалан тайбан, аюулгүй байдал оршохо» гэжэ Хэзэкияа сэдьхэбэ ха юм.

Хэзэкияагай наһа баралга

20Хэзэкияагай бусад хэрэг ябуулганууд, тэрэнэй габьяа, тэрэнэй яагаад сөөрэм барюулһан, һужааг малтуулһан, хотодоо уһатай болгоһон тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм+. 21Хэзэкияа наһа баража, үбгэ эсэгэнэрэйнгээ хажууда хүдөөлүүлэгдэбэ. Орондонь Мэнашшээ хүбүүниинь хаан шэрээ эзэлбэ.

21

(2 Уг 33:1-10, 18-20)

21^1•Мэнашшээ арбан хоёртойдоо хаан болоод, Иерусалимда табин табан жэл соо хааншалба. Тэрэнэй эхэ Хэпцибаа гэжэ нэрэтэй байгаа.

2Тэрэ Эзэндэ таарамжагүй хэрэгүүдые хэбэ. Эзэнэй израильшуудта үгэһэн газар дээрэхи уул арадууд мэтээр тэрэ жэгшүүритэй муухай ябадалнуудые үйлэдэбэ. 3Хэзэкияа эсэгынгээ һандаргаһан мүргэлэй обоонуудые дахин һэргээн бодхообо, Баалда зорюулһан үргэлэй шэрээнүүдые барюулба, Израилиин хаан Ахаабые һажаажа Ашэраагай модон сэргэнүүдые бүтээлгэбэ, тэнгэриин наран, һара болон одо мүшэдтэ мүргэдэг, тэдээндэ алба хэдэг болобо+.

4Иерусалимда Минии нэрэ алдар оршохо гэжэ Эзэнэй айладхаһан Һүмэ соо тэрэ үргэлэй шэрээнүүдые байгуулба+.

5Мэнашшээ Эзэнэй һүмын хоёр хашаа соо тэнгэриин наран, һара болон одо мүшэдтэ үргэл хэхэ үргэлэй шэрээнүүдые барюулба+. 6Тэрэ хүбүүгээ галда шатаан үргэһэн байна. Мэдэлшэн, үзэлшэн, эльбэ жэльбэшэн болон тэрэ байгаа, үхэһэн зониие дуудадаг, эльбэ жэльбэ харуулдаг зонтой зүбшэдэг һэн. Эзэндэ таагүй юумэ олоор тэрэ хэжэ, Эзэнэй уур сухал хүдэлгэбэ+. 7Израилиин уг изагуурай эзэмшэдэг бүхы хото тосхонуудай дундаһаа шэлэн абаһан энэ Иерусалим хотодо, энэ Һүмэ соо Минии нэрэ алдар хэтэ мүнхэдөө алдаршан байха гэжэ Эзэнэй Давидта, Соломоон хүбүүндэнь айладхаһан эгээл тэрэ Һүмэ соо Мэнашшээ һиилэмэл хэмэл Ашэраагай дүрсэ табиба.

8– Минии захин заабарилһан, Моисейн дамжуулһан Хуули ёһо тэдэнэй жэншэдгүй наринаар сахижа байбал, үбгэ эсэгэнэртэнь үгэһэн энэ орон нютагһаа холуур хариин газарта зайгуултажа байхыень израильшуудые дахин хэзээдэшье баалан хашахагүйб+.

9Теэд тэдэнэр Эзэнэй үгые дуулабагүй. Мэнашшээ өөрынгөө арад зониие харгы замһаань хадууруулжа, тэдэнэр израильшуудта газарыень үгэхэ гэжэ Эзэнэй хюдаһан арадуудһаа бүри дороор харатай хэрэгүүдые үйлэдэдэг болоо.

10Эзэн Өөрынгөө барлагууд болохо лүндэншэдтэ дамжуулан, иигэжэ хэлэбэ:

11– Иудын хаан Мэнашшээ онгон бурхануудта шүтэн мүргэлгэдэ абаашаһан эмооршуудай урдахи хаашуулһаа һураггүй олон муу муухай ябадалнуудые үйлэдэжэ,+
12хэһэн эдэ бүхы үйлэ хэрэгүүдэйнь түлөө, – гэжэ Эзэн, Израилиин Бурхан хэлэнэ. – Удахагүй Би Иерусалимда ба Иуда эсэгын зондо эгээл иимэ гай гашуудал эльгээхэб. Тиихэдэмни тэрээн тухай шагнаһан хүн бүхэн һүрдэн айха+. 13Самариие, Ахаабай гэрые хэһээһэндэл тон адляар Би Иерусалимые хэһээхэб. Би амһарта угаажа аршаад, амһарынь доошонь харуулжа табигшадал, Иерусалимые урбалдуулхаб+. 14Би Өөрынгөө амиды үшөө үлэһэн дуратай арадһаа буруу хаража, тэдэниие дайсадай ба дээрмэшэдэй гарта үгэхэб. 15Тэдэнэй үбгэ эсэгэнэрэй Египедһээ гараһан үдэрһөө эхилээд, мүнөө болотор Намда таарамжагүй хэрэг ябуулгануудые хэһэн, хэжэшье байһан эдэ хүнүүд Минии уур сухалые хүргэнэ! 16Тэрээнһээ гадуур Мэнашшээ ямаршье гэм зэмэгүй олон хүнүүдые хюдажа, бүхы Иерусалимые улаан шуһаар бүрхөөбэ. Тэрэ Эзэндэ таарамжагүй юумэ хүүлэхэ гэжэ Иуда эсэгын хүнүүдые нүгэлтэ зам руу түлхибэ. Тиихэдэнь энэ зэбүүрхэмэ ааша тэрэнэй нүгэлдэ нэмэри боложо үгэбэ+.

17Мэнашшээгэй хэһэн нүгэлнүүд ба бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм+. 18Мэнашшээ үбгэ эсэгэнэртэеэ зэргэлжэ, өөрынгөө ордоной – Уззаагай сэсэрлиг соо хүдөөлүүлэгдэбэ. Тэрэнэй һүүлдэ тэрэнэй хүбүүн Аммоон хаан болобо+.

Иудын хаан – Аммоон

19•Аммоон хорин хоёртойдоо хаан боложо, хоёр жэлэй туршада Иерусалимда хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Ётбаа нютагай Харууцын басаган Мэшүллээмэт гэжэ нэрэтэй байгаа. 20Мэнашшээ эсэгэдээл адляар тэрэ Эзэндэ таарамжагүй харата хэрэгүүдые хэжэ байгаа. 21Тиихэдээ тэрэ эсэгэеэ һажаалдажа, али бүхы хэрэгээ бүтээхэдээ, эсэгынгээ замаар, эсэгынгээ шүтэн мүргэжэ байһан онгон бурхануудта алба хэжэ, тэдээндэ шүтэн мүргэдэг байба+. 22Теэд тэрэ Эзэнэй хойноһоо дахангүй, үбгэ эсэгэнэрэйнгээ тахин шүтэжэ ябаһан Эзэниие, өөрынгөө Бурханиие мартаба. 23Аммооной дүтын хүнүүд хаанай эсрэг нюуса хэлсээ зохёожо, хамтаран эсэргүүсэжэ, хаанай ордон соо тэрэниие алаба. 24Арад зон нюуса хэлсээндэ хабаадагшадые бултыень барижа усадхаад, Аммооной хүбүүн Ёшияае хаан шэрээдэ һуулгаба.

25Аммооной бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 26Уззаагай сэсэрлиг соо тэрэниие хүдөөлүүлбэ. Тэрэнэй дараа тэрэнэй Ёшияа хүбүүн хаан болобо+.

22

(2 Уг 34:1-2, 8-13)

22^1•Ёшияа найма наһатайдаа хаан боложо, гушан нэгэн жэлэй туршада Иерусалимда хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Боцкаат нютагай Адаяагай басаган Едидаа гэжэ нэрэтэй байгаа+. 2Тэрэ Эзэндэ таарамжатай үйлэ хэрэгүүдые хэжэ, зүүн баруун тээшээ хадуурангүйгөөр, өөрынгөө үбгэ эсэгэ Давидай жэшээ даган, зүб замаарнь ябаа+.

3Ёшияа өөрынгөө хан түрые арбан наймадахи жэлээ засаглажа байхадаа, Мэшуллаамай аша, Ацаалияагай хүбүүн Шапаанда иимэ захиралтатайгаар бэшээшэеэ Эзэнэй һүмэдэ эльгээбэ:

4– Ахамад санаартан Хилкияада ошо. Арад зонһоо үүдэ харууһалагша хүнүүдэй Эзэнэй һүмын һанда суглуулжа оруулһан бүхы мүнгэ хайлуулха захиралта тэрээндэ үгэ+. 5Хайлуулһан тэрэ мүнгэеэ Эзэнэй һүмын заһабарилгын ажал хинагша зондо дамжуулаг. Тэдэнэр тэрэ мүнгэн Эзэнэй һүмэ заһабарилжа байгааша хүдэлмэришэдтэ түлэг: 6модошо дархашуулда, барилгашадта, шулууша дархашуулда хэһэн ажалайнь түлөө түлэг, мүн баһа һүмын заһабарилганда хэрэгтэй болоһон модо ба хабтагайлжа хайһан шулуунуудые худалдажа абахыень тэрэ мүнгэнһөө үгэг. 7Эдэ мүнгэ дамжуулан үгэһэн хүнүүдһээ тоосоо хэхэ эрилтэ абаһанай хэрэггүй. Тэдэнэр этигэл найдалтайгаар ажаллаг+.

Һургаалай ном Эзэнэй Һүмэ соо олдоно

8•Ахамад санаарта Хилкияа Шапаан бэшээшэдэ хандажа:

– Би Эзэнэй һүмэ соо Хуулиин ном олооб, – гээд, хуйламал бэшэг Шапаанда үгэбэ. Бэшээшэ тэрэ хуйламал бэшэг уншаба+.

9Шапаан бэшээшэ хэһэн ажалаа тоосохоёо хаанда ерэжэ:

– Танай барлагууд һүмын һанда ороһон мүнгэ хайлуулаад, Эзэнэй һүмые заһабарилагшадай даргада үгөө, – гээд 10үргэлжэлүүлбэ. – Хилкияа санаарта танда энэ хуйламал бэшэг дамжуулхые намда үгөө.

Шапаан бэшээшэ тэрэ хуйламал бэшэг хаанда уншажа үгэбэ.

11Хаан тэрэ ном соохи бэшэлгэ дууһан шагнаад, уйдхар гашуудалгата шаналгаяа мэдүүлжэ, хубсаһаяа хахар-шуур татаба.

12Тиигээд хаан Хилкияа санаартанда, Шапаанай хүбүүн Ахикаамда, Михайн хүбүүн Ахбоордо, Шапаан бэшээшэдэ болон хаанай зараса Асайяада хандан захирба:+

13– Ошогты, Эзэнһээ нам тухай, арад зон тухай, бүхы иудынхид тухай һурагты. Мүнөө олдогшо ном соохи бэшэлгэ бидэндэ ямар удхатайб? Юуб гэхэдэ, энэ ном соо бэшээтэй бүхы юумэ үбгэ эсэгэнэрнай сахин байгаагүй, Эзэнэй үгэ дуулаагүй, тиимэһээ Эзэн маанадта угаа ехэ уур хилэнсэгтэй байна+.

14Санаарта Хилкияа, Ахикаам, Ахбоор, Шапаан, Асайяа табан Хулдаа гэдэг лүндэншэ эхэнэртэй хөөрэлдэхэеэ ерэбэ. Хулдаа хадаа һүмын санаартадай хубсаһа хадагалдаг Шаллуумай һамган бэлэй. Шаллуум болбол Тикваагай хүбүүн, Хархаасай аша бэлэй. Хулдаа Иерусалимай хоёрдохи тойрогто ажаһуудаг һэн. Тэдэнэр ерэһэн хэрэгээ тэрэ эхэнэртэ хэлэбэд+.

15Хулдаа тэдээндэ иигэжэ хэлэбэ:

– Таанадые нам руу эльгээгшэ хүндэ иигэжэ дамжуулагты гээд Израилиин Эзэн Бурхан айладхана: 16«Удахагүй, тон һаядаа Би энэ хотодо, тэндэхи хүнүүдтэ гай тодхор эльгээхэб. Иудын хаанай уншаһан ном соохи бэшэлгэ бүхыдөө бэелүүлэгдэхэ. 17Юундэб гэхэдэ, тэдэ Намайе орхижо, ондоо бурхадта уталгануудые ууюулдаг байгаа. Иигэжэ тэдэнэй хэһэн хэрэгүүд Минии сухал хүргэбэ. Энэ газарта Минии уур хилэн бушаганажа, унтархагүй»+. 18Эзэнһээ асуухаяа таанадые эльгээһэн Иудын хаанда иигэжэ дамжуулагты! Эзэн, Израилиин Бурхан шамда уншажа үгэһэн номой тэдэ үгэнүүд тухай иигэжэ хэлэнэ: 19Гэмээ мэдэрһэнэйш түлөө, энэ газар болон ажаһуугшад тушаань хооһоролгондо ба хараалай муу хараалда үгэхэб гэжэ Минии хэлэһэн үгэнүүдые дуулахадаа, даруу номгон болоһонойш түлөө, гашуудан, хубсаһа хунараа удара татаһанайш, Минии урда бархирһанайш түлөө Би шамайе анхарааб гэжэ Эзэн айладхана+. 20Би шамайе үбгэ эсэгэнэртэшни тайбан мордохуулхаб. Ши амгалан тайбанаар өөрынгөө уг удамуудай агы нүхэн хуурсаг соо нойрсохош. Тиихэдээ ши энэ хотодо эльгээһэн Минии гай тодхорые харахагүйш.

Энэ харюу хаанда дамжуулагдаба+.

23

(2 Уг 34:3-7, 29-33)

23^1•Тиихэдэ хаан Иерусалимай ба Иудын бүхы аха захатадые тэрээндэ сугларан ерэхэ захиралта үгэбэ. 2Тэрэ Эзэнэй һүмэдэ оробо. Тиихэдэнь бүхы Иуда ба Иерусалимда ажаһуугшад, санаартад, лүндэншэд болон бага ехэгүй арад зон барандаа тэрэнэй хойноһоо дахажа, Эзэнэй һүмэдэ оробо. Хаан Эзэнэй һүмэдэ олдоһон Хэлсээ баталгын хуйламал бэшэг тэдээндэ уншажа үгэбэ+. 3Хаан табсан дээрэ зогсоод, Эзэниие дахан ябаха, энэ ном соо бэшээтэй хэлсээнэй үгэнүүдые бэелүүлхын тула һургаал заабаринуудынь, захиралтануудынь, хуули ёһонуудынь бүхы сэдьхэлһээ, үнэнхэ зүрхэнһөө сахин байха тушаа хэлсээ баталба. Арад зон тэрэ хэлсээе тогтоон абаба+.

4Хаан тэнгэриин наран, һара болон одо мүшэдтэ, Ашэраада ба Баалда шүтэн мүргэлгэндэ алба хэдэг бүхы хэрэгсэлнүүдые Эзэнэй һүмэһөө гаргажа хаяха захиралта ахамад санаарта Хилкияада, санаарта туһалагшадта үгэбэ. Хаан тэдэ бүхы хэрэгсэлнүүдые Иерусалимһаа гаргажа, Кидрооной хүндын ташаланда абаашажа шатаагаад, үнэһыень Бэт-Ээлдэ абаашуулба+.

5Тиигээд тэрэ Иудын хотонууд ба Иерусалимай оршон тойронхи мүргэлэй обоонууд дээрэ үргэл үргэжэ байха гэжэ Иудын хаашуулай тогтоол гаргаһан, мүн баһа Баалай ба тэнгэриин наран, һара болон одо мүшэдтэ шүтэдэг тэрэс шажанай бүхы шүтөөнүүдые абхуулба+.

6Тиигээд тэрэ Эзэнэй һүмэһөө Ашэраагай дурые гаргажа, Иерусалимай хэрэм ханын саанахи Кидрооной хүндыдэ абаашахыень захирба.

Тиигээд тэрэ дүрсые Кидрооной хүнды соо шатаажа, үнэһыень хамажа суглуулаад, эгээлэй юрын хүнүүдэй булаша дээгүүр сасан тарааба+. 7Тиигээд тэрэ Эзэнэй һүмэ соо урдандаа байһан «зорюулагдаһануудай» таһалгые, Ашэраада эхэнэрнүүдэй хубсаһа хунар оёдог таһалга үгы хэбэ+.

8Тэрэ Иудын бүхы хотонуудай санаартадые дуудаба, тэдэнэй тахижа байдаг Гээбэһээ Бэһээр-Шээбэ хүрэтэрхи мүргэлэй обоонуудые бузарлаба. Тиигээд тэрэ (хотын хаалта үүдэнэй зүүн таладахи Хотын дарга Ёшуһаагай хаалта үүдэнүүдэй урдань байдаг) хаалта үүдэнэй хажуудахи тэрэс шажанай дуган үгы хэбэ. 9Иерусалим хотын Эзэндэ тахидаг шэрээдэ алба хэдэг санаартадта, мүргэлэй шүтөөнүүдтэ үргэл үргэлгые болюулба. Зүгөөр тэдэнэр бусад санаартадтай эһээбэригүй хилээмэ эдихые зүбшөөбэ+.

10Тэрэ Бэн-Һинноомой хүнхэртэхи Тоопэдтэ Моолох бурханда өөрынгөө хүбүү ба басага галда үгэлгые болюулба+.

11Тиигээд тэрэ Иудын хаашуулай Наранда зорюулһан моридые, дайшалхы тэргэнүүдые галдаба. Тэдэнэр Эзэнэй һүмын үргөөндэ ородог үүдэнһээ холо бэшэ байдаг заһаагаа абхуулһан Натаан-Мээлэх харуулшанай таһалгануудта дүтэшэг байгаа.

12Тиигээд тэрэ Иудын хаашуулай, Ахаазай амардаг гэрэй дээдэ дабхарай оройдо бодхооһон үргэлэй шэрээнүүдые һандаргаба. Мэнашшээ тахилай тэдэ шэрээнүүдые Эзэнэй һүмын хоёр хашаа хорёо соо бүтээлгэһэн байгаа. Тэрэ тэдэниие һандарган буталжа, бутархайнуудыень тооһо шоройтойгоор хамаад, тэдэнииень Кидрооной хүндыдэ хаюулба+.

13Хаан Иерусалимай зүүн тээһээ урагшаа Элеон хада хүрэтэр байһан мүргэлэй шүтөөнүүдые бузарлаба. Израилиин хаан Соломоон сидооной яндан – Аштаарта, моһаабай яндан – Хэмоошто болон аммооной яндан – Милхоомдо шүтөөнүүдые барюулһан байгаа+.

14Тэрэ нангин шулуунуудые буталба, Ашэраагай модон сэргэнүүдые таһар сабшажа унагааба. Тиигээд тэрэ нангин тэдэ газарнуудта үхэһэн хүнүүдэй яһануудые хаяба+.

15Хаан Набаадай хүбүүн Еробоһаамай Бэт-Ээлдэ барюулһан, тэрэнэй зэмээр бүхы Израиль нүгэл хэжэ байһан үргэлэй шэрээе мүргэдэг обоонуудай онгонуудтай хамта үгы хэбэ. Тиигээд тэрэ Ашэраагай модон сэргэнүүдые шатаажа үнэһэн тоборог болгобо+.

16Ёшияа эрьежэ, хада дээрэхи булаша бунхан хараад, тэндэһээ хүүрэй яһануудые асархые захирба. Тиигээд тэрэ тэндэһээ асарһан хүүрэй яһануудые үргэлэй шэрээ дээрэ шатаажа, Бурханай хүнөөр дамжуулһан Эзэнэй үгые бэелүүлжэ, тэрэ үргэлэй шэрээе бузарлаба+.

17Ёшияа тэндэхи хотын зондо хандажа:

– Энэ юун хүшөө шулуун бэ? – гэжэ һураба.

Тэндэхи хотын зон тэрээндэ иигэжэ харюусаба:

– Таниие Бэт-Ээлдэхи үргэлэй шэрээе үгы хэхэ гэжэ бүхы юумэ уридшалан хэлэхэеэ Иудаһаа ерэһэн Бурханай хүнэй булаша+.

18Ёшияа тэдээндэ хандажа:

– Энэ булашые орхигты. Хэншье тэрэнэй үлэгдэлдэ гар бү хүрэг, – гэжэ захирба.

Ёшияагай хүнүүд тэдэ үлэгдэлнүүдтэ, мүн тэдээнтэй хамта Самариһаа ерэһэн лүндэншын үлэгдэлнүүдтэ гар хүрэбэгүй.

19Ёшияа Эзэнэй уур сухалые хүргэдэг байһан Израилиин хаашуулай Самариин хотонуудта ба мүргэлэй обоонуудта барюулһан бүхы дугануудые Бэт-Ээлэй обоонууд дээрэхи дуган мэтээр болюулба. 20Тиигээд тэрэ үргэлэй шэрээнүүд дээрэ санаартадые алаад, тэдэнэй үхэһэн бэенүүдые шатааба.

Тиигээд тэрэ Иерусалимда бусаба+.

Паасха дахин һэргээлгэ

21•Хаан бүхы арад зондоо хандажа:

– Хэлсээ баталгын ном соо бэшэһэн бэшэлтээр, Эзэндэ, өөһэдынгөө Бурханда Паасха үнгэргэгты! – гэжэ захирба+.

22Израилиин ударидагшадай, Иудын болон Израилиин хаашуулай хан түрэеэ засаглажа байһан сагһаа эхилжэ энэ үдэр болотор Паасха тэмдэглээгүй байба. 23Ёшияагай арбан наймадахи жэлээ хааншалжа байха сагта Эзэндэ зорюулагдаһан тэрэ Паасхын һайндэр Иерусалимда болоо һэн.

Ёшияагай бусад шэнэ хэрэгүүд

24Ёшияа Иерусалимдахи иудынхидай дунда заншал боложо дэлгэрһэн, онгонуудай һүрэгүүдтэ шүтэн мүргэлгые, үхэгшэдэй хуурмаг хии үзэгдэлнүүдые болон һүнэһэ һүлдэнүүдые дуудалгануудые үгы хэбэ. Тиигэжэ тэрэ Хилкияа санаартын Эзэнэй һүмэдэ ологшо ном соохи Хуулинуудые бэелүүлэн гүйсэдхэбэ+.

25Моисейн дамжуулһан Хуулинуудые үнэн зүрхэнһөө, бүхы сэдьхэлһээ, бүхы хүсэ шадалаараа Эзэндэ үнэн сэхэ байлгые сахижа бэелүүлһэн Ёшияаһаа хойшо нэгэшье иимэ хаан байгаагүй. Тиимэ даа, тэрэнэй һүүлээршье, тэрээнтэй жэшэмээр хаан үгы байгаа+.

26Теэд Мэнашшээ харатай бузар хэрэгүүдээрээ Эзэниие доромжолжо, Иудын арад зондо аймшагтайгаар Тэрэниие сухалдуулжа, тэрэ уур хилэнсэнь заахашье замхаагүй бэлэй+.

27Эзэн иигэжэ хэлэнэ:

– Би Израилиие газар дайда дээрэһээнь намнагшадал тон адляар иудынхидые баһал Өөрынгөө нюдэнһөө холодхон намнахаб! Би шэлэгшэ Иерусалим хотоһоо арсахаб! Би яагаад израильшуудые Өөрһөө холодхон намнаабиб, эгээл тэрээн шэнгеэр иудынхидые намнахаб! Минии шэлэгшэ хото – Иерусалимһаа арсахаб! «Эндэ Минии нэрэ оршохо» гэжэ хэлэһэн һүмэһөө арсахаб!+

Ёшияагай үхэл

28•Ёшияагай бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм.

29Тэрэ сагта Египедэй хаан, фараон Нээхо Ассириин хаанда добтолхоёо Евфрат мүрэн тээшэ ошобо. Ёшияа хаан тэрэниие угтахаяа урдаһаань ошобо. Фараон Мэгиддоодо Ёшияае харамсаараа алаба+. 30Дүтынь хүнүүд алуулһан хаанаа Мэгиддооһоо Иерусалим асаржа, тэрэниие агы нүхэн хуурсагта хадагалба. Арад зон Ёшияагай хүбүүн Иохаазда оливын тоһо түрхеэд, эсэгынь орондо хаан шэрээдэ һуулгаба+.

Иудын хаан – Иохааз

31•Иохааз хорин гурба наһатайдаа хаан боложо, гурбан һарын туршада Иерусалимда хааншалба. Тэрэнэй эхэ Либнаа хотын Ерэмияагай басаган Хамутаал гэжэ нэрэтэй байгаа+. 32Тэрэ үбгэ эсэгэнэртээл мэтэ Эзэндэ таарамжагүй хэрэг ябуулгануудые хэһэн байна.

33Фараон Нээхо тэрэниие Иерусалимай хан шэрээһээ хаһажа, харуул доро Хамаатдахи Риблаада байлгаад, яла болгожо зуун талаант мүнгэ, нэгэ талаант алта түлэхыень Иудын орон нютагта баадхаба+. 34Фараон Нээхо Ёшияагай хүбүүн Элиакиимые эсэгынь орондо хан шэрээдэ үргэмжэлөөд, тэрээндэ Ёякиим гэжэ шэнэ нэрэ үгэбэ. Тиигээд фараон Иохаазые Египет абаашаба. Тэрэ тэндэ наһа бараба+.

Иудын хаан – Ёякиим

35Ёякиим фараондо мүнгэ ба алта үгэхэ болобо. Фараоной эриһэн эрилтые дүүргэхын тула Ёякиим оронойнгоо бүхы хүнүүдтэ татабари мүнгэ тохобо. Тиихэдээ тэрэ хүн бүхэндэ ядамаггүй һууха хэмжээһээ (ажаһууха байдалһаа) дулдыдажа, фараон Нээходо алта мүнгэ үгэхэ эрилтэ табиба.

36•Ёякиим хорин таба наһатайдаа хаан шэрээ эзэлжэ, арбан нэгэн жэлэй туршада Иерусалимда хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Румаагай Пэдаяагай басаган Зэбудаа гэжэ нэрэтэй байгаа. 37Эзэн Бурханайнгаа урда тэрэ үбгэ эсэгэнэртэйгээл адли жэгшүүритэй муухай хэрэгүүдые үйлэдэдэг байгаа.

24

(2 Уг 36:5-8)

24^1Тиихэдэ Вавилооной хаан Навуходоносор Иудын орон нютагта дайгаар добтолжо, Ёякиимые өөрынгөө мэдэл доро абаба. Ёякиим тэрээндэ гурбан жэлдэ алба хээд, эсэргүүсэн бодобо+. 2Тиихэдэнь Эзэн тэрэниие үгы хэхын тула вавилоонойхидой, араамшуудай, моһаабуудай болон аммоонуудай үй түмэн сэрэгүүдые иудынхидтэ эльгээбэ. Тиигэжэ Өөрынь барлаг болохо лүндэншэдээр айладаһан Эзэнэй үгэ бэелүүлэгдэбэ+. 3Мэнашшээгэй хэһэн бүхы нүгэлтэ үйлэ хэрэгүүдэй түлөө Эзэн иудынхидые Өөрһөө холо болгохо гэжэ шиидээ+. 4Ушар юуб гэхэдэ, Мэнашшээ ямаршье гэм зэмэгүй хүнүүдые алажа, тэдэнэй шуһаар Иерусалимые дүүргэһэн байгаа. Эзэн тэрэниие хүлисөөгүй.

5Ёякиимэй бусад хэрэг ябуулганууд тухай «Иудын хаашуулай түүхын ном» соо бэшээтэй юм. 6Ёякиим наһа баража, үбгэ эсэгэнэртээ ошобо. Тэрэнэй һүүлдэ Ехонияа хүбүүниинь орондонь хаан шэрээ эзэлбэ.

7Египедэй хаан өөрынгөө орон нютагһаа бэшэ гарабагүй. Вавилооной хаан Египедэй хаанай мэдэлдэ урдань байһан Египедэй һудалһаа Евфрат хүрэтэрхи бүхы газарнуудыень булимтаран абаба.

Иудын хаан Ехонияа баряанда абтана

8•Ехонияа арбан найма наһатайдаа хаан боложо, гурбан һара ба арбан үдэр хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Иерусалимын Элнатаанай басаган Нэхуштаа гэжэ нэрэтэй байгаа. 9Тэрэ эсэгэдээл адли Эзэнэй урда жэгшүүритэй муухай хэрэгүүдые үйлэдэдэг байгаа.

10Тэрэ сагта Вавилооной хаан Навуходоносорой сэрэгүүдэйнь дарганар Иерусалим тээшэ дабшажа, тэрэ хотые сэрэгүүдээрээ тойрон хүреэлбэ. 11Вавилооной хаан Навуходоносорой ерэхэдэ, тэрэ хото сэрэгүүдээр тойруулан хүреэлүүлэнхэй байба. 12Иудын хаан Ехонияа Вавилооной хаанда өөрыгөө эхэтэеэ, түшэмэлнүүдтэеэ, сэрэгүүдэйнгээ дарганартай, дүтынгөө хүнүүдтэй хамта бэеэ тушааба. Энэ ушар Вавилооной хаанай наймадахи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада болобо+.

Навуходоносор Иерусалим абаба

13Навуходоносор Эзэнэй һүмын һангай дараанда байһан бүхы баялигуудые, мүн хаанай ордоной дарасада байһан бүхы баялигуудые, Эзэнэй һүмэдэ Соломооной бүтээлгэһэн алтан хэрэгсэлнүүдые орон нютагаа абаашажа, бултыень хайлуулба. Эзэнэй айладаһан үгэ бэелүүлэгдэбэ+. 14Навуходосонор тэрэнэй бүхы түшэмэлнүүдые, бүхы баяшуулые, бүхы хүнүүдые – хамтадаа арбан мянган хүнүүдые, мүн түмэршэ ба гар үзүүрэй дархашуулые Иерусалимһаа сүлэн ябуулба. Тиихэдэнь гансал үгытэйшүүл тэндэ үлэбэ.

15Тэрэ Ехонияае Вавилоон абаашаба. Тэрээнтэй хамта хан эхые, хаанай хатадые, дүтынь хүнүүдые, орон нютагтаа нэрэтэй солотой болоһон ноёд һайдые туужа абаашаба+. 16Тэрэ зургаа мянган ноёд һайдые, мянган түмэршэ ба гар үзүүрэй дархашуулые, бүхы тэшэмэлнүүдые, бүхы сэрэгшэдые Иерусалимһаа Вавилоон туужа абаашаба. 17Вавилооной хаан Ёякиимэй орондо Маттаанияа абгыень хаан болгожо, тэрээндэ Цэдэкиия гэжэ шэнэ нэрэ үгэбэ+.

Иудын хаан – Цэдэкиия

18•Хорин нэгэ наһатайдаа Цэдэкиия хаан боложо, арбан нэгэн жэлэй туршада тэрэ Иерусалимда хааншалаа. Тэрэнэй эхэ Либнаа хотын Ерэмияагай басаган Хамутаал гэжэ нэрэтэй байгаа+. 19Ёякиим хаандал адли Цэдэкиия хаан Эзэнэй урда жэгшүүритэй муухай хэрэгүүдые үйлэдэдэг байгаа. 20Иерусалимай болон Иудын зоной Эзэнэй уур сухалые аргагүй ехээр хүдэлгэхэдэ, Тэрэ тэдэниие буруушаажа, тэдэнһээ буруу хараба.

Цэдэкиия Вавилооной хаанай урдаһаа эсэргүүсэн бодобо+.

25

(2 Уг 36:15-20; Ер 39:1-10; 52:4-27)

25^1Цэдэкииягай хан түрэеэ юһэдэхи жэлээ засаглажа байхада, арбадахи һарын арбанай үдэр Вавилооной хаан Навуходоносор өөрынгөө бүхы сэрэгүүдтэй хамта Иерусалимда дүтэлэн ерэбэ. Тэрэ сэрэгүүдээрээ Иерусалимые тойрожо хүреэлөөд, тэрэниие тойруулжа бүһэлэлтын хэрэм бодхобо+. 2Тэрэ хотые сэрэгээр хүреэлэлгэн Цэдэкииягай хан түрэеэ арбан нэгэдэхи жэлээ засаглатар үргэжэлбэ. 3Дүрбэдэхи һарын юһэнэй үдэр (тэрэ сагта тэрэ хотын зон эдихэ хоолгүй болоһон тула туража үхэхэ туйлда хүрэбэ) 4хотын хэрэм хана сүмэ сохигдобо. Тиихэдэнь бүхы сэрэгшэд һүниин харанхые һамбаашалжа, Хоёр Ханын хаалта үүдээр гаража, хаанай сэсэрлигэй хажуугаар, хотын газаа гараад, (тиихэдэ тэрэ хото халдейнүүдтэ тойруулан хүреэлүүлэнхэй байба), Арабаа тээшэ ошодог харгыгаар ябабад. 5Теэд Вавилооной сэрэг Цэдэкиия хаанай хойноһоо мүшхэн ябажа, Ерихооной талада тэрэниие хүсэжэ бариба. Цэдэкииягай сэрэгшэд бултадаа хаанаа орхижо тэрьедэбэ. 6Риблаа хотодо байһан Вавилооной хаан руу Цэдэкиияе асаржа тушаахадань, тэндэ тэрэниие шиидхэбэ+. 7Цэдэкииягай хараһаар байтар хүбүүдыень алаба, удаань тэрэнэй нюдэ тэһэлжэ, хүрэл гэнжээр гэнжэлээд, Вавилоон руу абаашаба+.

8Вавилооной хаан Навуходоносорой арбан юһэдэхи жэлээ хан түрэеэ засаглажа байхада, табадахи һарын долооной үдэр Вавилооной хаанай зүбшэгшэ, харуулай ахамад Набузарадаан Иерусалим руу ерэбэ+. 9Тэрэ Эзэнэй һүмэ, хаанай ордон, Иерусалимай бүхы томо һайн гэрнүүдые дууһан шатааба+. 10Набузарадаанай сэрэгшэд Иерусалимые тойроһон хотын хэрэм ханые буталан һандаргаба+. 11Хото соо үлөөшэ зониие, урбалта хэжэ Вавилооной тала баримталагшадтай хамта хаанай харуулай дарга Набузарадаан Вавилоон руу абаашаба. 12Хамагай ядуу зоной заримыень үзэмэй модоной сэсэрлигүүдтэ, таряалан дээрэ ажаллахыень орон нютагтань үлөөбэ.

13Халдейшүүд Эзэнэй һүмэдэ байһан зэд баханануудые, табюур һууринуудые болон Зэд Далайе хэсэгүүд болгожо хухалаад, зэдыень Вавилоон абаашаба+. 14Тиихэдээ тэдэнэр тогоонуудые, удхуурнуудые, бойпуурнуудые, хабшуурнуудые, шанагануудые болон мүргэлдэ хэрэглэгдэдэг хамаг бүхы зэд хэрэгсэлнүүдые абалсаба+. 15Хаанай харуулай дарга баһа алта, мүнгөөр хэгдэһэн бүхы юумэ: бойпуур, сүршэлгын аяга – бултыень үбэршэлөө. 16Эзэнэй һүмэ соо байха гэжэ Соломооной бүтээлгэһэн үшөө хоёр баханын, нэгэ Зэд Далайн болон табюур һууринуудай зэдые тооложо, шэгнэжэ барагдашагүй ехэ байгаа+. 17Тэдэ хоёр бахана аб адли һэн: бахана бүхэн арбан найман тохой үндэртэй, тэдэнэй дээрэхиие хүрэлөөр хэгдэһэн оройн толгой бүхэн гурбан тохой үндэртэй байба. Бахана бүхэнэй оройн толгойе тойруулжа, хүрэлөөр шэмэглэн гоёоһон сэмбэрүү модоной үрэ жэмэсүүдтэй ба тортой байгаа+.

18Харуулай дарга Набузарадаан ахамад санаарта Сэраяае, хоёрдохи санаарта Цэпаанияае болон үүдэнэй гурбан харуулшадые олзолон абаба+. 19Тиигээд тэрэ мүн баһа хотодо байһан нэгэ сэрэгэй ноёниие, хотодо олдоһон хаанай табан зүбшэгшэдые, орон нютагай зониие сэрэгэй албанда татадаг жанжинай бэшээшые, үшөө тэрэ хотодо олдоһон хүндэтэй жаран хүнүүдые олзолон абаба. 20Хаанай харуулай дарга Набузарадаан тэдэ олзолон абагшадаа туужа, Риблаа хотодо байһан Вавилооной хаанда асарба. 21Вавилооной хаан тэдэниие Хамаат газарай Риблаа хотодо саазалба.

Иигэжэ Иудын хан түрын улад зон түрэл нютагһаа сүлэгдөө һэн.

Иудын зонхилогшо Гэдаалияа

22•Вавилооной хаан Навуходоносор Шапаанай аша, Ахикаамай хүбүүн Гэдаалияае Иудада үлэгшэдые зонхилхыень томилжо, тэндэнь үлөөбэ+. 23Вавилооной хаан Гэдаалияае эндэхи нютагай дарга болгожо томилбо гэжэ Нэтаанияагай хүбүүн Ишмаһээл, Карээһаагай хүбүүн Ёханаан, Нэтопааһаа уг гарбалтай Танхуумэдэй хүбүүн Сэраяа болон Яазаанияа гэгшэ маһахаа хүн дуулаад, өөһэдынгөө сэрэгүүдэй дарганартай, өөһэдынгөө хүнүүдтэй хамта тэрээнтэй уулзахаяа Мицпаа ошобод+.

24Шапаанай аша, Ахикаамай хүбүүн Гэдаалияа тэдэнэй ба тэдэнэй хүнүүдэй урда иигэжэ тангариглаба:

– Халдейн ноёд һайдһаа бү айгты! Энэ орон нютагта үлэгты. Вавилооной хаанда алба хэгты, тиигэбэл, бүхы юумэнтнай һайн байха.

25Долоодохи һарада хаанай түрэл болохо Элишамаагай аша, Нэтаанияагай хүбүүн Ишмаһээл арбан хүнтэй хамта ерэжэ, Гэдаалияае, мүн баһа иудейнүүдые болон халдейнүүдые, Мицпаа хотодо тэрээнтэй хамта байгшадые бултыень алабад+. 26Тиихэдэнь иудейнүүд бага ехэгүй бултадаа сугларжа, сэрэгүүдэйнгээ дарганартай хамта халдейнүүдһээ айгаад, Египет тээшэ тэрьедэн зугадаба+.

Ехонияа түрмэһөө сүлөөдэ гарана

27•Эвиил-Мэродаах Вавилооной хаан болоходоо, тэрэл жэлээ Иудын хаан Ехонияае олзолгондо абтаһанһаа хойшо гушан долоон жэлэй үнгэрөөд байхада, арбан хоёрдохи һарын хорин долооной үдэр тэрэниие түрмэһөө табиба+. 28Эвиил-Мэродаах Ехонияатай урин зулгыгаар хөөрэлдөөд, тэрэнэй Вавилоондо байһан сагта бусад хаашуулһаа дээгүүр һуурида һуухые захирба. 29Ехонияа түрмэдэ һуухадаа үмдэжэ байһан хуушан хубсаһаа тайлажа, шэнэ хубсаһа үмдэбэ. Тиигээд Ехонияа тэрэ үдэрһөө эхилжэ, үхэн үхэтэрөө Вавилооной хаантай хамта шэрээдэ һуужа эдеэлдэг байба. 30Тиигэжэ тэрэ наһа баратараа Вавилооной хаанһаа үдэр бүхэндэ тэдхэмжэ тэжээл ходол абажа байһан юм.

* 9:31 Хара 3 Хаан 16:10.

* 14:21 Азаарияа – бусад газарнуудта энэ хаанай нэрэ Уззияа, жэшээнь, 15:13, 30, 32 ба бусад газарнуудые харагты.

* 15:19 Пүүл – саашадаа энэ хаан Тиглаат-Пилэсээр гэжэ нэрлэгдэхэ.

* 18:17 Тартан – сэрэгүүдэй эгээн ехэ дарга.

* 18:17 Раб-Сарис – заһаагаа абхуулһан харуулшадай эгээн ехэ дарга.

+ 1:1 3 Хаан 22:37, 2 Хаан 8:2, 4 Хаан 3:5

+ 1:2 Хэр 20:9, Нүүн 13:3, Мт 10:25, Мт 12:24, Мк 3:22, Лк 11:15, 4 Хаан 8:8

+ 1:3 3 Хаан 17:1, 3 Хаан 21:17
+ 1:8 Зах 13:4, Мт 3:4, Мк 1:6
+ 1:10 Иоов 1:16, Лк 9:54
+ 2:1 Эх 5:24, 3 Хаан 19:19-21, Нүүн 5:9
+ 2:4 3 Хаан 16:34
+ 2:8 Гар 14:21, Гар 14:29, Нүүн 3:16
+ 2:9 Тоо 11:17, Тоо 11:25, Хуу 21:17
+ 2:12 4 Хаан 6:17, 4 Хаан 13:14

+ 2:16 3 Хаан 18:12, Эзэк 3:12, Эзэк 8:3, Хэр 8:39

+ 2:23 Иоов 19:18
+ 2:25 Нүүн 19:26, 3 Хаан 18:20
+ 3:2 3 Хаан 16:31, 4 Хаан 10:26
+ 3:3 3 Хаан 12:28-32
+ 3:5 4 Хаан 1:1
+ 3:7 3 Хаан 22:4
+ 3:9 3 Хаан 22:47
+ 3:10 Нүүн 7:7
+ 3:11 3 Хаан 22:7
+ 3:13 3 Хаан 18:19, 3 Хаан 22:6

+ 3:15 1 Хаан 10:5, 1 Хаан 16:17, 3 Хаан 18:46

+ 3:19 Хуу 20:19
+ 3:20 Гар 29:39-40
+ 3:25 Иса 16:7
+ 3:27 Мих 6:7
+ 4:1 Лев 25:39-41, Нэх 5:5, Мт 18:25
+ 4:8 Нүүн 19:18
+ 4:12 4 Хаан 5:20-27, 4 Хаан 8:4-5
+ 4:16 Эх 18:14
+ 4:23 Тоо 28:11
+ 4:27 Мт 28:9, Эх 18:17, Ам 3:7

+ 4:29 3 Хаан 18:46, Гар 7:19, Гар 14:26, Лк 10:4

+ 4:31 3 Хаан 18:29, Ин 11:11
+ 4:33 Як 5:16
+ 4:34 3 Хаан 17:21, Хэр 20:10
+ 4:37 Евр 11:35
+ 4:38 Нүүн 5:9, 4 Хаан 2:1

+ 4:42 1 Хаан 9:4, Мт 14:16-21, Мт 15:32-38, Мк 6:37-44, Мк 8:4-9, Лк 9:13-17, Ин 6:5-13

+ 5:1 Лк 4:27, Лев 13:3
+ 5:7 Хуу 32:39, 3 Хаан 20:7
+ 5:10 Лев 14:7
+ 5:15 Дан 2:47
+ 5:16 Дан 5:17
+ 5:20 4 Хаан 4:12, 4 Хаан 8:4-5
+ 5:27 Гар 4:6, Тоо 12:10
+ 6:13 Эх 37:17
+ 6:16 2 Уг 32:7
+ 6:17 Псал 67:18, Зах 1:8, Зах 6:1
+ 6:18 Эх 19:11
+ 6:22 2 Уг 28:15, Һур 25:21, Рим 12:20
+ 6:24 3 Хаан 15:18, 3 Хаан 20:1, 4 Хаан 8:27
+ 6:26 2 Хаан 14:4
+ 6:29 Лев 26:29, Хуу 28:57, Гаш 4:10
+ 7:2 Мал 3:10, 4 Хаан 7:17
+ 7:6 2 Хаан 5:24, 4 Хаан 6:17
+ 7:7 Псал 47:6
+ 7:17 4 Хаан 7:2
+ 8:1 4 Хаан 4:35-37, Эх 41:27
+ 8:4 4 Хаан 4:12, 4 Хаан 5:20-27
+ 8:7 4 Хаан 6:24

+ 8:8 3 Хаан 19:15, 3 Хаан 19:17, 1 Хаан 9:7, 4 Хаан 1:2

+ 8:12 4 Хаан 10:32, 4 Хаан 12:17, 4 Хаан 13:22, Ам 1:3-4, Псал 136:9, Иса 13:16, Һош 14:1, Наум 3:10, Һош 14:1, Ам 1:13

+ 8:13 3 Хаан 19:15, 3 Хаан 19:17
• 8:16 2 Уг 21:4-20
+ 8:18 3 Хаан 12:28-30, 3 Хаан 16:31-33
+ 8:19 2 Хаан 21:17, 3 Хаан 11:36
+ 8:20 Эх 27:40, 3 Хаан 22:47
• 8:25 2 Уг 22:1-6
+ 8:26 4 Хаан 11:1
+ 8:28 4 Хаан 8:15, 3 Хаан 22:3
+ 9:1 4 Хаан 8:28
+ 9:2 3 Хаан 19:16
+ 9:3 1 Хаан 10:1
+ 9:7 3 Хаан 18:4
+ 9:8 Хуу 32:36

+ 9:9 3 Хаан 14:10, 3 Хаан 15:29, 3 Хаан 16:11, 3 Хаан 21:21-22

+ 9:10 3 Хаан 21:23, 4 Хаан 9:36

+ 9:11 Ер 29:26, Һош 9:7

+ 9:13 Мт 21:8, Мк 11:8, 2 Хаан 15:10, 3 Хаан 1:34

+ 9:14 4 Хаан 8:28-29
+ 9:21 2 Уг 22:7, 3 Хаан 21:1
+ 9:26 3 Хаан 21:19
+ 9:27 2 Уг 22:9
+ 9:28 4 Хаан 23:30
+ 9:31 3 Хаан 16:9-13
+ 9:34 3 Хаан 16:31
+ 9:36 3 Хаан 21:23, 4 Хаан 9:10
+ 10:1 3 Хаан 16:24
+ 10:7 3 Хаан 21:21, 4 Хаан 9:8

+ 10:10 3 Хаан 21:19, 3 Хаан 21:21, 3 Хаан 21:29

+ 10:14 2 Уг 22:8

+ 10:15 1 Уг 2:55, Ер 35:8

+ 10:17 3 Хаан 21:19, 3 Хаан 21:21, 3 Хаан 21:29

+ 10:18 3 Хаан 16:31-32
+ 10:19 3 Хаан 18:19, 3 Хаан 22:6
+ 10:21 3 Хаан 16:32
+ 10:24 3 Хаан 20:39
+ 10:25 3 Хаан 18:40
+ 10:26 4 Хаан 3:2
+ 10:27 4 Хаан 23:14
+ 10:29 3 Хаан 12:28
+ 10:30 4 Хаан 15:12
+ 10:32 4 Хаан 8:12
+ 10:33 Хуу 2:36
• 11:1 2 Уг 22:10
+ 11:1 4 Хаан 8:26, 4 Хаан 9:27, Уд 9:5
+ 11:5 1 Уг 9:25
+ 11:10 2 Хаан 8:7, 1 Уг 18:7
+ 11:12 Хуу 17:18-19, 1 Хаан 10:24
+ 11:14 4 Хаан 23:3, 2 Уг 6:13, 2 Уг 34:31
+ 11:16 Нэх 3:28, Ер 31:40
+ 11:18 4 Хаан 10:27
• 12:1 2 Уг 24
+ 12:3 3 Хаан 15:14, 3 Хаан 22:43
+ 12:9 Мк 12:41, Лк 21:1
+ 12:15 4 Хаан 22:7

+ 12:16 Лев 4:24, Лев 5:15, Лев 7:7, Тоо 18:19

+ 12:17 4 Хаан 8:12
+ 12:18 3 Хаан 15:18
+ 12:20 2 Уг 24:23-26
+ 13:1 4 Хаан 11:2
+ 13:2 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
+ 13:3 Уд 2:14, 4 Хаан 8:12
+ 13:4 Гар 3:7, Гар 3:9
+ 13:5 Уд 3:9
+ 13:6 3 Хаан 16:33
+ 13:11 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
+ 13:12 4 Хаан 14:8-15
+ 13:14 4 Хаан 2:12, 4 Хаан 6:17
+ 13:17 3 Хаан 20:26
+ 13:22 4 Хаан 8:12
+ 13:25 4 Хаан 13:19
• 14:1 2 Уг 25:1-4, 2 Уг 25:17-24
+ 14:1 4 Хаан 12:21
+ 14:4 4 Хаан 12:3
+ 14:5 4 Хаан 12:20
+ 14:6 Хуу 24:16
+ 14:7 2 Хаан 8:13, Иса 16:1, Нүүн 15:38
+ 14:9 Уд 9:8-15
+ 14:11 Нүүн 15:10
+ 14:13 Нэх 8:16, Ер 31:38, Зах 14:10
+ 14:14 3 Хаан 7:51, 4 Хаан 12:18
+ 14:15 4 Хаан 13:12
• 14:17 2 Уг 25:25-28
+ 14:19 Нүүн 10:3
+ 14:22 Хуу 2:8, 3 Хаан 9:26
+ 14:24 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16

+ 14:25 Тоо 34:8, 3 Хаан 8:65, Нүүн 9:13, Ион 1:1

+ 14:26 Хуу 32:36, 4 Хаан 9:8, Гар 3:7, 4 Хаан 13:23

+ 14:28 2 Уг 8:3
• 15:1 2 Уг 26:1-4, 2 Уг 26:21-23
+ 15:1 4 Хаан 14:21
+ 15:3 2 Уг 25:2
+ 15:4 3 Хаан 15:14, 3 Хаан 22:43
+ 15:5 Лев 13:3, Лев 13:46
+ 15:9 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
+ 15:12 4 Хаан 10:30
+ 15:14 3 Хаан 14:17
+ 15:18 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
+ 15:19 1 Уг 5:26, Һош 5:13
+ 15:24 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
+ 15:28 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:16
• 15:32 2 Уг 27
+ 15:32 4 Хаан 15:7
+ 15:34 2 Уг 26:4

+ 15:35 3 Хаан 15:14, 3 Хаан 22:43, 2 Уг 23:20

+ 15:37 4 Хаан 16:5, Иса 7:1
• 16:1 2 Уг 28
+ 16:3 3 Хаан 12:28-30, Лев 18:21, Хуу 18:10
+ 16:4 Хуу 12:2
+ 16:5 4 Хаан 15:37, Иса 7:1
+ 16:6 Хуу 2:8, 4 Хаан 14:22
+ 16:7 4 Хаан 15:19, 4 Хаан 15:29
+ 16:8 4 Хаан 12:18
+ 16:9 Иса 22:6, Ам 1:5, Ам 9:7
+ 16:10 Иса 8:2
+ 16:14 Гар 27:1, 2 Уг 4:1
+ 16:15 Гар 29:39-41
+ 16:17 3 Хаан 7:27-39, 3 Хаан 7:23-26
+ 16:18 Ер 2:18, Эзэк 16:28, Эзэк 23:12
+ 17:1 4 Хаан 15:30
+ 17:3 Хуу 28:36
+ 17:5 Хуу 28:52, 4 Хаан 18:9-12, Ам 3:11
+ 17:6 1 Уг 5:26
+ 17:7 Лев 25:38, Гар 20:2
+ 17:8 Лев 18:3, Хуу 18:9
+ 17:9 4 Хаан 18:8
+ 17:10 Гар 23:24
+ 17:12 Гар 20:4-5
+ 17:13 Нэх 9:30, Ер 18:11, Ер 36:3
+ 17:14 Хуу 9:6, 2 Уг 30:8

+ 17:15 Хуу 29:25, Ер 2:5, Рим 1:21, Хуу 12:30

+ 17:16 3 Хаан 12:28, 3 Хаан 14:15, 3 Хаан 16:33, Хуу 4:19, 4 Хаан 21:3, 4 Хаан 23:5

+ 17:17 Лев 18:21, Хуу 18:10
+ 17:19 Ер 3:8
+ 17:20 4 Хаан 13:3, 4 Хаан 15:29

+ 17:21 3 Хаан 11:11, 3 Хаан 11:31, 3 Хаан 12:20, 3 Хаан 12:28-30

+ 17:24 Эзр 4:2, Эзр 4:10
+ 17:28 3 Хаан 12:29
+ 17:31 Хуу 12:31
+ 17:32 3 Хаан 12:29
+ 17:33 Цэп 1:5
+ 17:34 Эх 32:28, Эх 35:10
+ 17:35 Хуу 5:9, Уд 6:10
+ 17:36 Хуу 6:13
+ 17:37 Гар 20:5
+ 17:41 3 Хаан 18:21
• 18:1 2 Уг 29:1-2
+ 18:4 Хуу 16:21-22, 2 Уг 31:1, Тоо 21:8-9
+ 18:5 4 Хаан 23:25
+ 18:8 4 Хаан 17:9
+ 18:9 4 Хаан 17:3-7, Ам 3:11
+ 18:11 1 Уг 5:26
+ 18:12 Һош 14:1
• 18:13 2 Уг 32:1-19, Иса 36
+ 18:14 Нүүн 15:39
+ 18:15 3 Хаан 15:18, 4 Хаан 12:18
+ 18:17 Нүүн 15:39, Иса 7:3
+ 18:18 Иса 22:20, Иса 22:15, Иса 37:2
+ 18:21 Эзэк 29:6, Иса 30:2
+ 18:22 4 Хаан 18:4, 2 Уг 31:1
+ 18:26 Эзр 4:7, Дан 2:4
+ 18:31 3 Хаан 4:25
+ 18:32 Хуу 8:7-10
+ 18:34 4 Хаан 17:24, Иса 10:9
+ 18:35 Дан 3:15, 4 Хаан 19:12, Иса 10:11
• 19:1 2 Уг 32:20-22, Иса 37
+ 19:2 Иса 22:15, Иса 22:20, Иса 36:3
+ 19:3 Һош 13:13
+ 19:4 2 Хаан 16:12
+ 19:6 Иса 10:24
+ 19:8 Нүүн 10:29-30
+ 19:12 Эх 11:31
+ 19:13 4 Хаан 18:33-34

+ 19:15 Хуу 6:4, 3 Хаан 18:39, Нэх 9:6, Псал 85:10, Иса 44:6

+ 19:16 Псал 30:3, Псал 70:2, 2 Уг 6:40, Дан 9:18

+ 19:18 Ер 16:20, 2 Уг 32:19
+ 19:19 Псал 82:19
+ 19:23 Псал 19:8
+ 19:25 Иса 45:7
+ 19:26 Псал 128:6
+ 19:27 Псал 138:1-2

+ 19:28 Эзэк 29:4, Эзэк 38:4, Ам 4:2, Авв 1:15

+ 19:29 Иса 7:11
+ 19:30 Иса 27:6
+ 19:31 Иса 9:7
+ 19:32 2 Хаан 20:15
+ 19:35 2 Хаан 24:16, 1 Уг 21:15, Наум 3:3
+ 19:36 Эх 10:11, Ион 1:2
+ 19:37 Эх 8:4, Ер 51:27, Эзр 4:2
• 20:1 2 Уг 32:24-26, Иса 38:1-8
+ 20:3 4 Хаан 18:3
+ 20:5 Псал 38:13, Псал 55:9
+ 20:6 4 Хаан 19:34
+ 20:8 Уд 6:17
+ 20:11 Нүүн 10:13
• 20:12 2 Уг 32:31, Иса 39
+ 20:13 2 Уг 32:27

+ 20:17 4 Хаан 24:13, 2 Уг 36:10, Ер 20:5, Ер 27:19-21, Мих 4:10

+ 20:18 4 Хаан 24:12, 4 Хаан 25:7, 2 Уг 33:11
+ 20:20 Нэх 2:14, 2 Уг 32:27-33
• 21:1 2 Уг 33:1-9

+ 21:3 4 Хаан 18:4, 3 Хаан 16:32-33, Хуу 16:21, Хуу 4:19, 4 Хаан 17:16, 4 Хаан 23:5, Ер 8:2

+ 21:4 Хуу 12:11, 3 Хаан 18:29, Ер 7:30, Ер 32:34

+ 21:5 3 Хаан 6:36, 3 Хаан 7:12

+ 21:6 Лев 18:21, Хуу 18:10, Лев 19:26, Лев 19:31

+ 21:8 3 Хаан 9:3, 2 Уг 7:12
+ 21:11 Ер 15:4, Эх 15:16, 3 Хаан 21:26
+ 21:12 1 Хаан 3:11, Ер 19:3
+ 21:13 3 Хаан 21:21, 4 Хаан 17:6
+ 21:16 4 Хаан 24:4
+ 21:17 2 Уг 33:18
+ 21:18 4 Хаан 21:26, Ин 19:41, 2 Уг 33:20
• 21:19 2 Уг 33:21-25
+ 21:21 4 Хаан 21:2-7
+ 21:26 4 Хаан 21:18
• 22:1 2 Уг 34:1-13
+ 22:1 Нүүн 15:39
+ 22:2 Хуу 5:32
+ 22:4 4 Хаан 12:9-15
+ 22:7 4 Хаан 12:15
• 22:8 2 Уг 34:14-28
+ 22:8 Гар 24:7, Хуу 31:24-26
+ 22:12 Ер 26:24, Ер 39:14, Ер 40:5
+ 22:13 Хуу 29:27

+ 22:14 Лк 2:36, Хэр 21:9, 1 Кор 11:5, Цэп 1:10

+ 22:17 Хуу 31:29
+ 22:19 Лев 26:31, Ер 44:22, Иса 57:15
+ 22:20 4 Хаан 23:24, Иса 57:1-2
• 23:1 2 Уг 34:29-32
+ 23:2 Хуу 31:11

+ 23:3 4 Хаан 11:14, 2 Уг 15:12, 2 Уг 29:10, 2 Уг 34:31

+ 23:4 4 Хаан 21:3, 3 Хаан 15:13
+ 23:5 4 Хаан 17:16, 4 Хаан 21:3
+ 23:6 Хуу 16:21
+ 23:7 Хуу 23:17, 3 Хаан 14:24
+ 23:9 Эзэк 44:10-14

+ 23:10 Нүүн 15:8, Ер 7:31-32, Ер 19:6, Лев 18:21, Хуу 18:10

+ 23:12 4 Хаан 21:4-5
+ 23:13 Тоо 21:29, 3 Хаан 11:5-7
+ 23:14 Гар 23:24, 4 Хаан 10:27
+ 23:15 3 Хаан 12:28
+ 23:16 Лев 26:30, 3 Хаан 13:2
+ 23:17 3 Хаан 13:30-31
+ 23:20 Гар 22:20, Лев 26:30, 3 Хаан 13:2
• 23:21 2 Уг 35:1-19
+ 23:21 Гар 12:3-11, Хуу 16:2-8
+ 23:24 Лев 19:31, Лев 20:27, Хуу 18:10-12
+ 23:25 4 Хаан 18:5
+ 23:26 4 Хаан 21:11, Ер 15:4
+ 23:27 4 Хаан 21:4
• 23:28 2 Уг 35:20-27
+ 23:29 Ер 46:2, Нүүн 17:11
+ 23:30 4 Хаан 9:28, 1 Хаан 10:1
• 23:31 2 Уг 36:1-4
+ 23:31 4 Хаан 24:18
+ 23:33 Тоо 34:11, Ер 39:5
+ 23:34 4 Хаан 24:17, Дан 1:7, Ер 22:12
• 23:36 2 Уг 36:5-8
+ 24:1 Ер 25:1, Дан 1:1

+ 24:2 4 Хаан 20:17, 4 Хаан 21:12-14, 4 Хаан 23:27

+ 24:3 4 Хаан 21:2-7, 4 Хаан 21:16, 4 Хаан 21:23-26

• 24:8 2 Уг 36:9-10

+ 24:12 4 Хаан 20:18, Ер 24:1-2, Эзэк 17:12-13

+ 24:13 4 Хаан 20:17, Ер 20:5, Дан 1:2
+ 24:15 Хуу 28:36, Ер 24:1, Эзэк 17:12
+ 24:17 4 Хаан 23:34, Ер 37:1, Дан 1:7
• 24:18 2 Уг 36:11-21, Ер 39:1-10, Ер 52:1-27
+ 24:18 4 Хаан 23:31
+ 24:20 Эзэк 17:15
+ 25:1 Хуу 28:52

+ 25:6 Тоо 34:11, 4 Хаан 23:33, Ер 21:7, Эзэк 23:24

+ 25:7 Цэп 1:8, Хуу 28:36, 4 Хаан 20:18
+ 25:8 Ер 32:1, Ер 39:9, Ер 40:1
+ 25:9 Лев 26:31, Эзэк 16:41
+ 25:10 Нэх 1:3
+ 25:13 3 Хаан 7:15-37, 2 Уг 4:1-15, Ер 27:19
+ 25:14 3 Хаан 7:45, 3 Хаан 7:50
+ 25:16 3 Хаан 7:47
+ 25:17 3 Хаан 7:15-22

+ 25:18 1 Уг 6:14, Эзр 7:1, Ер 21:1, Ер 29:25, Ер 37:3

• 25:22 Ер 40:7-9, Ер 41:1-3

+ 25:22 4 Хаан 22:12, Ер 26:24, Ер 39:14, Ер 40:5, Ер 40:7

+ 25:23 Нүүн 18:26
+ 25:25 Ер 36:13
+ 25:26 Ер 43:4-7
• 25:27 Ер 52:31-34
+ 25:27 4 Хаан 24:12, 4 Хаан 24:15, Ер 27:7

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=BUR

Үгэ тайлбарилгын толи

Үгэ тайлбарилгын толи

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. Е

7. З

8. И

9. Л

10. М

11. Н

12. О

13. Ө

14. П

15. Р

16. С

17. Т

18. У

19. Ү

20. Ф

21. Х

22. Һ

23. Ш

24. Э

Абаралга, Абарагша

Библи соо «абаралга» гэжэ үгэ гол түлэб Бурханай ямар нэгэн хүндэ гү, али бүхы арадта туһалхые, дайсадһаа, үбшэнһөө, аюулһаа зайлуулхые элирхэйлнэ. Тиимэһээ Бурханиие Абарагша гэжэ нэрлэдэг. Абаралга гээшэ үшөө нүгэлэй даралтаһаа мултаралга, мүнхэ наһатай бололго гэһэн удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоос Абарагша гэжэ нэрлэгдэнэ, юундэб гэхэдэ, Тэрэнэй хэрээһэн дээрэ наһа баража, удаань амидырһан ушар нүгэлэй болон үхэлэй даралтаһаа зондо абарал үршөөһэн тэмдэг мүн. Хүн хадаа Христоосто һүзэглэһэнөөрөө энэ абаралда хүртэдэг юм.

Абраһаам

Бурхан еврей арадһаа Абрамые шэлэжэ, тэрээнтэй Хэлсээ баталаа. Юрэдөө, тэрэ Бурхантай Хэлсээ баталагша түрүүшын хүн, еврей угсаатанай аха заха болоно юм.

Түрүүшээр тэрэ Абрам гэжэ нэрэтэй байгаа, удаань Бурхан Абраһаам гэжэ нэрэ тэрээндэ үршөөгөө бэлэй. Бурхан нүүдэл байдалтай Абраһаамда «Түрэл нютагһаа гаража ошо, холын Ханаһаан орон нютаг руу нүүжэ, тэндэ байдаг боло» гэжэ захирһан, «далайн элһэн мэтэ тоо томшогүй олон үри һадаһадайшни газар дайда тэрэ болохо» гэжэ найдуулһан байна. Абраһаам Сарра һамгантаяа хамта Исаак гэжэ хүбүүтэй болохоёо ехэ удаан хүлеэгөө, олон бэрхэшээл дабажа гараа. Исаагһаа гадна Абраһаам Саррын шэбэгшэ эхэнэр Һагаарһаа Ишмаһээл гэжэ үшөө нэгэ ондоо хүбүүтэй бэлэй. Тэрэ үшөөшье бусад үхибүүдтэй байһан юм. Исаагай хүбүүн Яков Израилиин арбан хоёр обогой эхи табигша мүн. Абраһаам хадаа Бурханда түгэс үнэн сэхэ, ямаршье хүндэ ушар, хүнэй һанамжалхын аргагүй бэрхэшээлнүүдые гаталжа, Бурханай захяа заабари бүримүһэн гүйсэдхэлгын жэшээ мүн гэжэ Библи соо зураглагданхай.

Агууехэ Ирод хаан

Христоосой мүндэлхын урда тээхи 40 онһоо эхилэн 4 он хүрэтэр Палестиные зонхилһон Иудейн хаан. Ирод хаан хадаа Иисүүс Христоосой мүндэлһэнэй удаа Вифлеемэй нарай хүүгэдые хюдаха гэһэн захиралта үгэгшэ мүн.

Ада шүдхэр, муу һүлдэ

Шолмосой хүтэлбэри доро байгааша һүнэһэн. Ада шүдхэрнүүд энэ дэлхэй дээрэ эдэбхитэй ажал ябуулна, жэшээнь, хүнэй бэе руу шурган ороод, тэрэниие дууһан хүтэлбэрилжэ шадаха гээд зон тэдээнһээ айдаг байгаа. Гэбэшье Бурхан энэ оршолонгой дээдын засаг баридаг ушарһаа Бурханай хүсөөр Иисүүс зониие ада шүдхэрнүүдһээ сүлөөлдэг, мүн Өөрынгөө шабинарые ада шүдхэр үлдэн гаргаха эрхэ засагтай болгоо бэлэй.

Алба татагша

Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Римэй хаанта гүрэнэй һан руу Палестинаһаа алба татагша гэхэ гү, али татабари суглуулагша хүн, нютаг зоной дундаһаа томилогдоһон түшэмэл. Римэй засаг баряашад түбһөө холо байдаг газарнуудта алба татахыень түрээсэлэгшэдые (хүлһөөр газар эдлэгшэдые) албалһан, тэдэнь алба татагшадаар мүнгэ зөөри суглуулдаг байгаа. Түрээсэлэгшэ Римэй һан руу эртэнһээ хэлсээтэй мүнгэ үгэхэ ёһотой һэн. Түрээсэлэгшэд болон татабари суглуулагшад баяжаха зорилготойгоор татабари дээшэнь болгожо, үлөөшыень өөһэдтөө абадаг байгаа. Тиимэһээ алба татагшадта зон ехэ дурагүй, тэдэниие үзэн ядадаг байһан, үшөө тэдэнэй Римэй эртэ урдын шажанай засагтай холбоотой байһандань бүришье дураа гутадаг һэн. Тиимэһээ «алба татагша» гэжэ үгэ «нүгэлшэн» гэжэ үгэтэй адли удхатайгаар тоологдодог байгаа. Тиибэшье Иисүүс алба татагшадта һайнаар хандадаг һэн. Тэдэнэй нэгэн Матвей, Лукагай Һайн Мэдээсэл соо Левий гээд нэрлэгдэнэ, Иисүүсэй шаби болоһон юм.

Аллилуйя

Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ «Бурханиие магтагты» гэһэн удхатай, шангаар үгүүлэгдэдэг үгэ. Энэ үгэ урданай еврейнүүдэй зальбарал болон дуунууд соо оло дахин дайралдадаг байһан юм.

Амгалан байдалай түлөө үргэл

Энэ үргэл хэхэдээ, зон Бурхантай үнэн сэхэ харилсаагаа тогтоохын болон Тэрээнтэй һайн болоһондоо ба харилсаагаа һэргээһэндээ баясахын түлөө үргэдэг юм. Малай үүсэлэгдэһэнэй удаа тэрэнэй хубинь үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдажа, нүгөө хубинь үргэл хэһэн хүндэ, тэрэнэй гэр бүлэдэ, тиихэдэ санаартадта үгтэдэг бэлэй.

Анаагшууд

Ханаһаанай орон нютагта израильшуудай ерэхын урда тээ тэндэ байгша арадуудай нэгэн мүн. Анаагшууд абарга баатарнуудай үри һадаһад байжа, аргагүй ехэ хүсэтэй, үндэр хүнүүд байһан гэжэ зураглагдана.

Араам хэлэн

Эртэ урдын еврей, нэгэ тэды хубида араб хэлэнүүдтэ түрэл хэлэн. Христоосой мүндэлһэн үе сагай урда тээхи VI зуун жэлдэ Дүтын Дурна зүгэй бүхы нютагуудта гадаада харилсаан, худалдаа наймаан гол түлэб энэ хэлэн дээрэ ябуулагдадаг байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим номуудай хубинуудынь араам хэлэн дээрэ бэшээтэй.

Арбанай нэгэ хуби

Ургасын арбанай нэгэ хуби Эзэндэ үргэгдэдэг бэлэй. Бодото байдалаар абажа харабал, энэ хубиие амбаар соо хадагалдаг, санаартанай болон левидүүдэй эдеэ хоолдо шэглүүлдэг бэлэй. Зарим ушарта малые арбанай нэгэ хуби болгон үгэнгүй, энэ малай сэнгээр тэнсүү мүнгэ левидүүдтэ үгэжэ, түлэн абаха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта фарисейнүүд ургасын арбанай нэгэ хуби тухай ойлгосые үргэдхэжэ, бүхы олзо зөөриин арбанай нэгэ хуби болгон, эдеэ хоолдо амта үгэдэг ногоонһоошье хуби үгтэхэ ёһотой гэжэ хэлэдэг байгаа.

Арюудхалга

Шажанай эгээ шухала ёһололнуудай нэгэн. Хүниие уһанда шунгуулха гээшэ тэрэниие арюудхаха, Бурханда зорюулха гэһэн удхатай мүн. Шэнэ Хэлсээн соо уһаар арюудхалгын хоёр янза тухай хэлэгдэнэ. Нэн түрүүн Арюудхагша Иоанн нүгэлөө сагааруулха, Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэһэн хүнүүдые арюудхадаг байгаа. Һүүлээрнь Иисүүс Өөрөө Иордан мүрэн соо Иоаннда арюудхуулаа, тиин Арюун Һүлдэ Бурхан тэнгэриһээ Тэрээндэ буугаа. Энэ сагһаа эхилжэ, Иисүүсэй Бурханай табисуурта боложо алба хэлгэнь эхилээ. Иисүүс Христоосой наһа бараад амидырһанай удаа уһаар арюудхалга гүнзэгы удхатай болоо: хүн урданайнгаа нүгэлтэ ажамидаралһаа арсажа, Христоостой нэгэдэн, шэнэ ажамидаралтай болохоёо амидырна. Шэнэ Хэлсээн соо «Иисүүсэй арюун байһантай адли хэрээһэ зүүлгэ» тухай далда удхатайгаар хэлэгдэхэдээ, Иисүүсэй зоболондо хүнэй хабаатайе, тиихэдэ «Һүлдөөр хэрээһэлгэ» гээшэ Арюун Һүлдын хүн дээрэ буухые хэлэнэ.

Арюудхалгын ёһолол

Бурханда үргэл хэжэ, хэһэн нүгэлэйнгөө түлөө гэмээ наманшалга, бэеэ арюудхалга. Энэ үйлэ хэрэг хадаа Бурхан болон үргэл хэжэ гуйһан хүнэй хоорондохи харилсаа һэргээдэг юм. «Гэмээ сагааруулха» гэжэ ойлгосотой тааруулан хэрэглэгдэдэг еврей үгэ «хушаха» гү, али «хушалта» гэжэ удхатай. Тиихэдэ энэ үгэ үшөө мүнгэ түлэжэ богоолто байдалһаа гү, али баряанһаа хүниие гү, али бүхы арадые сүлөөлхэ гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой Өөрыгөө үргэл болгон наһа бараһан ушар Тэрээндэ аргагүй ехээр һүзэглэһэн хүнүүдые нүгэл болон үхэлэй эрхэ мэдэлһээ сүлөөлһэн байна.

Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн

Майхан һүмэ (һүүлээрнь Һүмэ) соо тусхай тахил дээрэ табигдадаг дабһагүй арбан хоёр лепёошхо. Еврей хэлэн дээрэ тэдэ лехем паним гү, али лехем хапаним гэжэ нэрэтэй, удхалбал, «Бурханай үмэнэ хилээмэн», юундэб гэхэдэ, нангин Һүмэ соо Бурхан Өөрөө оршодог, тиимэһээ хилээмэн нангин мүн. Тахил дээрээ хилээмэн дүүрэн долоон үдэр байдаг, һүүлээрнь шэнэ арбан хоёр лепёошхоор һэлгэдэг юм. Хилээмэнэй тусхай тахил дээрэһээ абтагдахадань, тэрэниие гансал санаартад эдихэ эрхэтэй байһан юм.

Арюун Һүлдэ

Руах гэжэ еврей болон пнеума гэжэ грек үгэнүүд «амисхаал, һэбшээн, һүлдэ» гэжэ адли удхатай. Бурханай Һүлдэ гээшэ амидарал үршөөдэг, ами наһа дүнгэдэг, туһалдаг, бүхы юумые бүтээдэг хүсэн гэжэ Хуушан Хэлсээн соо зураглагдана. Тэрээнһээ гадна Һүлдэ гээшэ хүниие ухаатай, талаан бэлигтэй болгодог, Бурханда һүзэглэхыень уряалдаг. Бурханай Һүлдэ хадаа тусхай алба ябуулхыень Израилиин зарга шүүгшэдые, лүндэншэд болон хаашуулые уряалдаг бэлэй. Тиихэдэ энэ Һүлдэ Библи соо Эзэнэй Һүлдэ, Арюун Һүлдэ гэжэ нэрлэгдэнэ. Эсэгэ, Хүбүүндэшье үгтэһэн Бурханай шэнжэнүүд Бурханай Һүлдэдэшье бии. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, Иисүүсэй эхын умай соо ами олоһониинь хүнэй хабаагүй, гансал Арюун Һүлдын оролсоһонһоо болоно. Иисүүсые арюудхалгын ёһололой үедэ Арюун Һүлдэ онсо ондоогоор тэрээн дээрэ буугаа. Тиихэдэ Иисүүсэй үгөө үгэһэнэй ёһоор, Табидахи үдэрэй һайндэрэй үедэ Бурханай Һүлдэ шабинартань бууһан байна. Бурханай Һүлдын хүсөөр хүн гээшэ шэнэ амидаралда һэргэн бодоно, Бурханай үхибүүниинь болоно. Һүлдэ болбол һүзэглэгшэ зоной Һүмэдэ мүргэхын онсо бэлиг тэдээндэ үгэнэ. Һүлдын үрэ дүн гэхэдэ, иимэ: дуран, баяр, энхэ тайбан, тэсэбэри, номгон һайхан сэдьхэл, хайрлаха сэдьхэл, этигэл, номгон абари зан болон бэеэ барилга. Тиихэдэ «Һүлдэ» гэжэ үгэ хүнэй досоохи һүлдэ, сэдьхэлэй шанар тодорхойлно. Энэ үгөөр шажанай һүлдэ амитад нэрлэгдэдэг (жэшээнь, Бурханай Эльгээмэл, ада шүдхэрнүүд). Энэ үгэ далда удхатайгаар хэрэглэгдэхэдээ, мэдэлшэн болон хэлэлгые («лүндэнэй һүлдэ»), хүнэй тэнхээгүй байдалые («үбшэн, хүсэгүйн һүлдэ») нэрлэжэ хэрэглэгдэнэ.

Аси

Римэй нэгэ хуби нютаг байһан, мүнөө үеын Бага Азиин (Турциин) газар. Энэ хуби нютагай түб хотонь Ефес (мүнөө сагай үгүүлбэреэр – Эфес) байгаа. Дэлхэйн Ази түби гэжэ нэрэ энэ хуби нютагай нэрэһээ гараһан юм. Гэбэшье эдэ хоёр нэрэ холихо хэрэггүй.

Ассиири

Мүнөөнэй Ирак гүрэнэй дэбисхэр дээрэ оршодог байһан, Нинэвээ гэжэ түб хототой хүсэ ехэтэ урданай хаанта гүрэн мүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 722 ондо ассиириинхид Израилиин Хойто хаан түрэ эзэлжэ, олон израильшуудые баряанда абаһан байна. Израильшуудай хэдышье дурагүй байгаа һаань, һүүлээрнь тэдэнэй орон нютаг руу Ассиириин хаанта гүрэнэй ондоо газарнуудһаа зон асарагдажа байрлуулагдаа. Израилиин орон нютагые дайлан эзэлһэнэй удаа ерүүл зон үлэһэн израильшуудтай гэрлэжэ, холилдоһон байна. Ассиириинхид Иудын орон нютагта (Урда хаан түрэдэ) добтолон ороһон байна, зүгөөр илажа шадаагүй. Һүүлдэнь Нинэвээ хото Бурханай хэһээлтэдэ орожо, булимтарагшадаар бута һандаргаагдаһан юм.

Аха захатан, удамаршад

Анхандаа аха захатан гэжэ гэр бүлын, обогой, угай эгээ аха зониие нэрлэдэг байгаа. Һүүлээрнь еврей арадай болон зарим бүлгэмэй ударидагшадые удамаршад гээд нэрлэдэг болоо. Зарга хэрэгүүдые шиидхэхэдэнь өөртэнь туһалдаг байхын тула Моисей далан удамаршые томилоо бэлэй. Израильшуудай баряанһаа бусажа ерэһэнэй удаа удамаршадай хуулита зиндаа тусхай удхатай болоо. Мүргэлэй гэрнүүд соо долоон аха захатанай зүблэл байдаг, тэдэ мүргэлэй гэрэй даргада туһалдаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, христиан удамаршад (пресвитернүүд) һүмэ ударидадаг байһан юм.

Ахамад санаартан

Аһарооной угай ахамад гү, али дээдэ санаартан. Һургаалай ёһоор, зарим ёһо гурим гансал тэрэ бүтээдэг байһан юм. Тодорхойлбол, жэлдээ нэгэ дахин Нангинай Нангин руу гансал тэрэ орохо эрхэтэй байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ нүлөө ехэтэй иудей бүлэг санаартад ахамад санаартад гэжэ нэрэтэй һэн.

Аһароон

Моисейн аха, Левиин обогой хүн байгаа. Бурхан Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Һургаал үршөөхэдөө, Аһароониие түрүүшын санаартанаар томилһон байна. Бурхан хадаа санаартадай уялгануудые Өөрөө тодорхойлжо, гансал Аһарооной уг удам тэдэниие дүүргэжэ байха ёһотой гэжэ зарлигтаа һэн. «Мэлхицээдэгэй хэргэмээр» Иисүүс Христоосой ахамад санаартан байхань Аһарооной ахамад санаартан байһанһаа үлүү түгэс гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо онсологдонхой.

Ашэраа

Баян ургасын һүлдэ, Ханаһаанай бурхан. Эртэ урдын сагта Дүтын Дурна зүгтэ Ашэраада һүгэдэдэг газарнуудаар энэ бурханай дүрсэ һиилэһэн модон бахананууд һуулгаатай байгаа. Ашэраа хадаа Илүү гү, али Баалай (гол бурханай) һамган ба «бүхы бурхадай эхэ» гээд зарим домогуудта зураглагдана. Финикиин Тиир ба Сидоон гэжэ түб хотонуудта тэрэ гол бурхан гээд тоологдодог бэлэй.

Баал

Израильшуудай Палестина руу ерэхэһээ урид тэндэ ажаһуугша ханаһаан арад энэ бурханда шүтэдэг байһан юм. Энэ үгын анхан удха – «ноён, эзэн».

Энэ орон нютагта үлэһэн нютагай зоной үгэдэ орожо, израильшууд Баалда шүтэхэ гэжэ оло дахин һэдээ бэлэй. Тиимэ юумэнэй болоходонь, Бурханай урдаһаа эгээ шанга гэмтэ хэрэг хэгдэбэ гэжэ тоологдодог байгаа.

Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл

Шолмосой, Бурханда эсэргүүсэгшын, ада шүдхэрнүүдэй ударидагшын нэгэ нэрэ. Эртэ урдын шажантай Ханаһаан арадуудай мүргэдэг байһан Баал бурхантай энэ нэрэ холбоотой байжа магад.

Бага һамган

Эрэ хүнэй дэрэ хубаалдахын тула гэртээ оруулһан эхэнэр. Тэрэ эхэнэр өөрын эрхэтэй байгаа. Зиндаагаараа тэрэ шэбэгшэ эхэнэрһээ дээрэ, харин һамганһаань доогуур бэлэй.

Болтогой

Хуушан еврей хэлэн дээрэ «амен» гэжэ үгэ «үнэхөөр», «үнэн», «болтогой» гэһэн удхатай. Гол түлэб зальбаралай түгэсхэлдэ хэрэглэгдэдэг юм. Энэ үгын һуури «һэжэглэлтэгүй» гэһэн еврей үгын удхатай. «Амен» гэжэ үгөөр шажанай номнол гү, али зальбаралые эхилжэ гү, али түгэсэжэ болохо. Хүнэй зальбархада, «амен» гэжэ харюусаһан хүн хэлэгшын бүхы үгэнүүдые дэмжэнэб гэжэ мэдүүлнэ юм.

Буруу номнолтон

Эртэ урдын израильшууд бусад арадые буруу номнолтон гэхэ гү, али эртэ урдын шажантай зон гэжэ нэрлэдэг байгаа. Юундэб гэхэдэ, гансал еврейнүүд нэгэ Бурханда мүргэдэг, зүгөөр бусад арад олон бурхадые шүтэдэг бэлэй. Тиимэһээ эдэ буруу номнолтон үнэн сэхэ Бурханай болон Тэрэнэй шэлэһэн Израилиин арадай дайсад болоно гэжэ тэдэ тоолодог байгаа.

Бурхан

Энэ дэлхэйн нэгэдэмэл, буянта, Түгэс Хүсэтэ Бүтээгшэ болон энэ дэлхэйн Эзэн мүн. Хэндэшье, юундэшье диилдэхэгүй, Өөрынгөө буянтай ба сүлөөтэй хүсэлөө бэелүүлэн, Бурхан энэ дэлхэй дээрэ үдэр бүри үйлэ хэрэгүүдээ ябуулна. Бурханһаа ходо хүртэжэ байдаг буян хэшэгэйнгээ түлөө хүн гээшэ Өөртэнь дуратай болон шүтэжэ байхыень Тэрэ хүлеэнэ.

Бурханай алдар

Эдэ үгэнүүд Бурханай нэрэ соло болон Бурханһаа ошотоһон ялагар туяа тодорхойлно. Библи соо Бурханай алдар гээшэ Бурханда мүргэдэг газар дүүргэдэг, хүнэй хаража шадахагүй үүлэн гү, али яларһан туяа юм гээд харуулагдана. Иисүүс Христоосой ажамидаралда Бурханай алдар онсо нүлөөтэй: Иисүүсэй мүндэлһэн ушарта, Тэрэнэй хэһэн гайхамшаг хэрэгүүдтэ, хэрээһэн дээрэ Тэрэнэй наһа баралга болон амидыралгада.

Бурханай хүбүүн

Хуушан Хэлсээн соо зарим ушарнуудта Бурханай бии болгоһон, Тэрээндэ мэдэлтэй амитад (Эльгээмэлнүүд, һүлдэ) «Бурханай хүбүүд» гэжэ нэрэтэй. Тэрээнһээ гадна Израилиин арад, зарим хаашуулынь Бурханай хүбүүд гэжэ нэрэтэй. Зүгөөр Шэнэ Хэлсээнэй зохёолшод Иисүүс Христоосые Бурханай хүбүүн гэнэ. Энэ хадаа Тэрэнэй Бурханай табисууртын зиндаатай, тиихэдэ үшөө Тэрэнэй Бурхан Эсэгэһээ мүндэлһыень болон Тэрээнтэй холбоотой байһыень элирхэйлнэ. Христоосто һүзэглэдэг хүнүүд Тэрэнэй Бурхан Эсэгын хүбүүн байһандань хабаатай болоно, тиин Бурханай үхибүүд болоно.

Бурханай һүмэ, Һүмэ

Бурханда гү, али бурхадта мүргэдэг газар. Һүмэ соо зоной зальбаран мүргэдэг Бурхан тусхай аргаар тэндэ байрладаг гэжэ тоологдодог байгаа. Энэ ушарһаа һүмэ хадаа ямар нэгэ тусгаар Бурханай «гэр» гээд һанагдамаар. Библи соо «һүмэ» гэжэ үгэ хадаа Соломоон хаанай үе сагһаа эхилэн Израилиин арад түмэнэй Бурханда мүргэдэг түб болоһон Иерусалимай Һүмые тодорхойлно. Энэ толи соо «Һүмэ» гэжэ томо үзэгөөр эхилэн бэшэгдээтэй үгэ Иерусалимдахи һүмые тодорхойлно. Моисейн үе сагһаа эхилээд израильшуудай урдань Бурхандаа шүтэн мүргэдэг Майхан һүмын орондо Соломоон хаан Иерусалимда түрүүшын Һүмэ бариһан гээшэ. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 586 ондо Соломооной Һүмые Вавилооной сэрэг һандаргажа, бүхы сэнтэй зүйлыень Вавилоон руу абаашаһан байна. Израилиин арадай Вавилооной баряанда байхада, Эзэкээл лүндэншэн Бурханһаа үзэгдэл абажа, тэрээн соогоо шэнэ Һүмэ хараа. Вавилооной баряанһаа зарим еврейнүүдэй мултаржа бусахадань, Христоосой мүндэлхын урда тээхи 520–515 онуудта Һүмэ шэнээр баригдаа бэлэй. Һүмэ шэнээр барилга Хаггай болон Захарияа лүндэншэдэй дэмжэлгэ доро ябуулагдаа. Шэнээр баригдаһан Һүмэ Христоосой мүндэлхын урдахи II зуун жэлдэ грегүүдээр бузарлагдаа һэн, гэбэшье еврейнүүд һүүлдэнь тэрэнээ һөөргэнь бусаажа абаад, шэнээр арюудхаһан байна. Һүүлээрнь Агууехэ Ирод (тэрэ Христоосой мүндэлхын урдахи 40 онһоо 4 он болотор засаг түрэ зонхилоо) Һүмые ондоо болгон, үргэдхэһэн байна. Һүмэ хадаа Израилиин бүхы ажабайдалай түб байгаа: гансал эндэ үргэл хэжэ болохо, эндэ шажанай шухала һайндэрнүүдые – Паасхын, Табин үдэрэй, Майхангуудай һайндэр – тэмдэглэхэеэ бүхы нютагуудһаа, тиихэдэ хари гүрэнүүдһээшье иудейнүүд ерэдэг һэн. Һүмын гол таһалга Нангинай Нангин гэжэ нэрэтэй, тэндэ Хэлсээнэй ханза байдаг байгаа. Тэрээн руу жэлдээ нэгэ дахин тусхай мүргэл хэхэеэ гансал ахамад санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ таһалга нангин һүмэһөө томо хүшэгөөр амяарлагданхай байгаа. Тэрээн руу юрын зон орохо эрхэгүй һэн, тэдэ Һүмын газаа Бурханда мүргэдэг байгаа. Һүмын газаа байдаг галерейнүүд соо элдэб ажал хэдэг олон зон суглардаг һэн. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо Һүмэ Римэй сэрэгээр дууһан һандаргагдаад, тэрэ сагһаа хойшо һэргээн баригдаагүй. Иисүүс энээниие уридшалан мэдэжэ, зондо хэлэһэн гэхэ.

Буян хэшэг

Шэнэ Хэлсээн соохи шажанай сурталай гол ойлгосонуудай нэгэн. Ямар нэгэн хүндэ габьяагайнь түлөө Бурханай үршөөһэн бэшэ, харин Өөрын дураар үгэһэн буянта бэлэг гэһэн удхатай үгэ мүн. Энэ байдал буян хэшэгые Һургаалһаа илгана. Һургаал Бурхан болон хүнэй, зоной хоорондохи харилсаа гуримшуулна, үнэн зүб заршамаар хүн бүхэн юу үйлэдөөб, тэрээнээл абадаг. Нэгэ гү, али бүлэг зоной ажабайдалда болоһон олон ондоо ушар хэрэгүүдтэ буян хэшэг гэжэ ойлгосо хэрэглэмээр; дээдын буян хэшэг гээшэ Христоосто үнэн сэхээр шүтэһэн һүзэглэгшэдтэ үгтэһэн Бурхантай хамта мүнхэ ажамидарал мүн.

Бүреэнүүдэй һайндэр

Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоогоор ефаним нэрэтэй) түрүүшын үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Һайндэр намарай эхиндэ тудадаг. Энэ үдэр израильшууд өөрынгөө ажал хэрэгүүдһээ амардаг. Нангин суглаанууд болодог, тэндэ бүреэнүүдые үлеэдэг, үргэгдэхэ ёһотой үргэл үргэгдэдэг юм.

Бэлгэ отололгын ёһолол

Эрэ зоной, хүбүүдэй бэлгэ отололго. Бурханай Абраһаамда үгэһэн захяагаар еврей хүбүүн бүхэн түрэһэнэйнгөө удаа наймадахи үдэртэ бэлгэеэ отолуулдаг заншалтай һэн. Иисүүсэй үедэ тэрэл үдэртэнь үхибүүндэ нэрэ үгтэнэ. Бэлгэ отололго хадаа хүн өөрынгөө гэр бүлэтэй Бурханай арадай нэгэ хубинь болобо, Бурханай Һургаалай ёһоор ябадаг байха гэһэн Бурхан болон Абраһаамай үри һадаһадай хоорондохи Хэлсээнэй тэмдэг мүн. Бэлгэ отололго гээшэ Израилиин арадта хабаатай байһанай тэмдэг, еврейнүүд ехэнхидээ «отолуулагдаһан» гэгдэдэг, харин эртэ урдын шажантай, нэгэдэмэл Бурхангүй бусад арад – «отолуулагдаагүй» гэгдэдэг байһан юм.

Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн

Энэ ойлгосо Библи соо хэрэглэгдэхэдээ, эртэ урдын шажантай арадта, жэшээлбэл, хүбүүдэйнь болон эрэшүүлэйнь бэлгэ отолхо ёһо гуримгүй байһан пилиштүүдтэ хабаатайгаар хэлэгдэдэг. Тиихэдэ энэ үгэ «отолуулаагүй зүрхэн», «отолуулаагүй шэхэн» г. м. үгэнүүдтэй хамта хэрэглэгдэхэдээ, Бурханда һүзэггүй хүнүүдые тодорхойлно.

Бэһээр-Шээбэ, худаг

Борооной болон хүрьһэн дорохи уһа суглуулдаг томо худаг гү, али һаба, уһа нөөсэлдэг газар. Худаг барихын тула газарта томо, гүнзэгы нүхэ малтаад, тэрэнээ шулуугаар тойруулжа табидаг, хабсагайн шулуу сабшажа, тэрээн соо һаба хэдэг байгаа. Тэрэ һабын амһарта уйтанаар хээд, хабхагаар хаадаг һэн. Гүнзэгы бэшэ худаг сооһоо уһа домбоор, харин гүнзэгы худагһаа уһа һабаар дээшэнь гаргадаг байһан юм. Худаг руу муухай юумэнэй, амитадай орохогүйн тула тэрээниие хабтагай шулуугаар хаадаг, уйтахан нүхэ орхидог байһан (тэрэ нүхэн баһа шулуугаар хаагдадаг байгаа). Борооной уһа суглуулдаг худагай уһан газарай хүрьһэн дорохи уһанда орходоо муу шанартай байгаа.

Вавилоон

Дүтын Дурна зүгэй эгээ томо хото, урданай угаа хүсэ ехэтэ хаанта гүрэнэй түб байгаа. Тэрэ хоёр томо мүрэнэй хоорондохи нюруу газарта, мүнөө үеын урда Ирагай дэбисхэр дээрэ байһан юм. Вавилоон хотодо олон ондоо бурхадта һүгэдэдэг бэлэй. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586-дахи ондо вавилонойхид Иудын (Урда) хаан түрэдэ дайгаар орожо диилээд, Иерусалим хото ба Эзэнэй нангин Һүмэ һандаргаад, Вавилооной хаан түрэдэ байдаг болгохоор олон иудейнүүдые баряандаа абаһан байна. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Вавилоон хото һандаргагданхай байгаа. «Вавилоон» гэжэ үгэ шолмосой хаанта засаг гэһэн удхатай. Эртэ урдын олон шажангуудай, мүн элдэб һальхай ябадалай түб болоһон, Иерусалимые дайгаар эзэлһэн, шэнэ асари томо хаанта гүрэнэй түб хото Римые тэрээнтэй адлидхадаг гэжэ таамагламаар.

Гал тама

Геенна гэжэ грек үгэ ге-хинном – Һинноомой хүнды гэжэ еврей үгэһөө гарбалтай, хүнды, набтар, нюруу газар гэһэн удхатай. Энэ газар Иерусалимһаа зүүн-урда зүгтэ оршодог. Урдандаа тэндэ Баалда болон Моолохто үргэл хэгдэдэг, заримдаа хүниие алан үргэдэг байһан юм. Иудын хаан Һошээ эдэ үргэлнүүдые хоридог, гэбэшье эртэ урдын шажанай ёһололнууд дахин һэргэдэг бэлэй. Дайсад Иерусалимай зониие энэ хүнды соо алаад, хүдөөлүүлэнгүй үлөөхэ гэжэ Ерэмияа лүндэншэ урид мэдэжэ хэлэһэн байна. Үнэн шударга зоной хараһаар байтар нүгэлтэнэй хэһээгдэхэ газар тухай Исай лүндэншэ хэлэхэдээ, энэ хүнды тухай хэлэһэн байжа болоо. Тэрэ хүнды нүгэлшэдые үрэбхихэ гал болон хорхойгоор дүүрэн байха. Тиимэһээ нүгэлтэниие хэһээхэ зорилготой, унтардаггүй галтай тусхай газар гэжэ энэ гал тамые тоолодог болоо, иимэл удхатайгаар энэ үгэ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Эсэсэй эсэстэ бүгэдын амидырһанай ба Зарга шүүбэриин һүүлээр нүгэлтэй зон гал тама руу хаягдаха мүн.

Галаад

Махиирай хүбүүн, Мэнашшээгэй аша. Тэрээнһээ гадна Мэнашшээгэй, Гаад, Рэүбээн обогуудай эзэлдэг байһан Иорданһаа зүүлжээ хадата газар Галаад гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ газар хадаа Израилиин газар дайдын нэгэ хуби байһан юм.

Галилей

Гэм хэһэн зоной хорохо Кээдэш гэжэ хотые тойроод байгааша орон нютаг, Израилиин хойто зүгтэ оршодог, Иссахаар, Напталии, Зэбүлүүн болон Ашээр обогуудай угай газар. Вавилооной баряанай үе сагта тэндэ үлэгшэ еврейнүүд ондоо шажантай ерүүл зонтой, удаань араам, финики, грек ерүүл хүнүүдтэй холилдоо, тиимэһээ энэ нютагые буруу номнолтоной нютаг гэжэ тоолодог байгаа. Иисүүс Христоос газар дэлхэй дээрэхи амидаралайнгаа ехэнхи сагта Галилейдэ ажаһуужа, зониие һургажа, ехэ ном дэлгэрүүлжэ байһан гээшэ.

Гуулин далай

Һүмын хашаа соо табяатай, уһатай, гуулин томо һаба тиимэ нэрэтэй байһан юм. Санаартан тэрээн соо гар, хүлөө угаадаг бэлэй.

Гүгэл

Хомор ургамалай хатаагдаһан дабирхай, тэрээниие галдахада хоншуу утаан гарадаг. Гүгэл ехэ үнэтэй байһан юм. Гүгэлэй, занданай дабирхай урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Иерусалимай Һүмэ соо бадаржа байдаг бэлэй. Энэ хадаа үргэлэй нэгэ янза гэжэ тоологдодог байһан байгаа. Санзайнуудай ондоо нэрэнь фимиам болоно.

Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ

Бурхан Өөрынгөө хүсэл олон ондоо аргаар элирхэйлнэ, харуулна, дуулгана: тэнгэриин аянга дуугаар, мэдээ асарагшадаар, лүндэншэдөөр, хии үзэгдэлөөр, Нангин Бэшэгээр. Ииигэжэ Бурханай Өөрынгөө хүсэл нээһэн, харуулһан, дуулгаһан энэ бүхы арга Гэршэлгэ гэжэ нэрэтэй.

Гэм зэм хүлисэлгын үргэл

Бурханай гү, али ондоо хүнэй урдаһаа нүгэл хэһэн хүнэй гэм зэмыень хүлисэлгын, сагааруулхын тула хэгдэдэг үргэл мүн.

Давид

Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн малшан, Бурханай шэлэһэн, Саулай удаа Израилиин хоёрдохи хаан, Израилиин эгээ мэдээжэ хаан мүн. Тэрэ Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 1000 он багаар хаан шэрээдэ залараа, Израилиие асари томо гүрэн, Иерусалим хотые гүрэнэй түб болгоо. Давид шадамар сэрэгшэн, тиихэдэ агуу шүлэгшэн байһан, Бурханда зорюулһан дуунуудай – Хуушан Хэлсээндэхи Псаалмануудай ном зохёогшодой нэгэн юм. Давид Бурханда үнэнхэ зүрхэнһөө алба хээ, энээнииень Бурхан сэгнэжэ, шагнал болгон, гансал Давидай үри һадаһад Израилиин хаан шэрээдэ уг залгамжалан һууха гэжэ үгөө үгэһэн байна. Давидай һүүлээр хаан шэрээндэ Соломоон хүбүүниинь залараа бэлэй. Бүхы оршолон дэлхэйе үнэн сэхээр ударидаха Бурханай табисуурта (грек хэлэн дээрэ «Христоос») Давидай угһаа гараха гэжэ Израилиин лүндэншэд уридшалан хэлэһэн байдаг. Тиимэһээ Иисүүсые Давидай Хүбүүн (Үри) гэжэ нэрлэдэг.

Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан

Иудейнүүд Бурханай табисуурта Давидай үри һадаһан байха ёһотой гэжэ үнэншэдэг байһанһаа Бурханай табисууртые (Христоосые) Давидай хүбүүн гэжэ нэрлэдэг байһан юм.

Давидай хото

Эртэ урдын Иерусалимай нэгэ хуби. Анхандаа энэ нютагта иевүүс арад ажаһуугаа, Давид хаан тэдэниие диилээд, энэ нютагта Сион хадын ташаланда хэрэм бариһан юм. Лукагай дуулгаһан Һайн Мэдээсэл соо Давидай түрэһэн Вифлеем хото Давидай хото гэжэ нэрлэгдэнэ.

Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ

Мориндо хүллөөтэй хоёр мөөртэй тэргэ. Хүниие зөөхэдэ, мүн байлдаануудта хэрэглэдэг байгаа. Римэй хаанта засагта хото болон холын хүдөө газар холбодог һайн харгынуудай бии болоходо иимэ зөөхэ тэргэнүүд үргэнөөр хэрэглэгдэдэг болоо бэлэй. Зониие болон ашаа зөөхэ хүндэ тэргэнүүдшье бии һэн. Тэдэ ябахадаа удаан бэлэй. Тэдээнһээ түргэн хоёр мөөртэй тэргэнүүд гансал хүнүүдые зөөдэг байгаа. Тиихэдэ шуудан (почто) зөөдэг тусхай тэргэнүүд бии бэлэй.

Дүлгэ тэмдэг

Алибаа юумэ гэршэлхын, этигэл бэхижүүлхын, ерээдүйе мэдүүлхын тула Бурхан ямар нэгэ үйлэ, зүйл харуулдаг гэхэ гү, али тэмдэг үгэдэг бэлэй. Бурхан Иисүүс Христоосоор олон һүлдэ тэмдэг харуулһан байна.

Ева

Түрүүшын эхэнэр, Адаамай һамган. Еврей хэлэн дээрэ тэрэнэй нэрэ Хавва, удхань болбол амидарал. Адаам ба Евын Бурханай сэсэрлиг соо ажаһууха үедэ могой Евые идхажа, Бурханай Һургаал эбдүүлнэ. Удаань Ева Адаамыешье нүгэлдэ оруулна. Энээнэй түлөө тэдэ сэсэрлигһээ үлдүүлээ. Тэдэнэй хүбүүд гэбэл, Хаяан, Абээл, Шээт, мүн бусад нэрлэгдээгүй үхибүүд бэлэй.

Египет

Палестинын баруун-урда талада оршодог гүрэн. Тэндэ урда сагта еврейнүүд дүрбэн зуун жэлэй туршада ажамидараа, египетшүүдтэ ехээр хашуулагдажа эхилхэдэнь, Бурхан тэдэниие сүлөөдэ гаргаһан байна («Египедһээ гаралга» гэжэ ном хара).

Захяа заабари мэдэдэг хүн

Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн Һургаалые ехэ һайнаар мэдэхэ хүн. Тэрэ Һургаал буулган бэшэдэг, тэрээниие үзэдэг, тайлбарилдаг ба ажабайдалда хэрэглэхыень заадаг, тиихэдэ Һургаал сахиха тухай арад зониие хододоо һэргылдэг бэлэй. Тиимэ хүнүүд иудей арад зон соо аргагүй хүндэтэй болон ехэ эрхэ засагтай байгаа. Тиибэшье тэдэнэй зохёоһон гуримууд болон тэдэниие сахиха журам үнэн дээрээ юрын иудейнүүдтэ хүндын хүндэ дарлалта болоһон байна. Иимэл хуули ном соо бэшэн зохёожо, тэрээнээл һайн мэдэдэг хүнүүдэй ябадал Иисүүс элирүүлэн харуулаа юм.

Зүблэл

Римэй засагай байха үедэ иудей арадай дээдын шажанай болон зарга шүүбэриин эрхэтэд байһан юм. Иерусалимай агууехэ Зүблэл далан нэгэн гэшүүнтэй байгаа: санаартад, хуулишад, фарисейнүүд болон ондоо үндэр тушаалтад. Энэ зүблэл иудей арадые римшүүдэй урда түлөөлдэг, тиихэдэ дээдэ зарга шүүбэриин үүргэ дүүргэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ зүблэлэй шухала тогтоолнууд Римэй засагаар баталагдадаг һэн. 23 гэшүүнтэй багашье зүблэлнүүд байһан юм. Иимэ зүблэлнүүд Иудын бүхы хотонуудта байжа, нютагай шажанай гү, али зарга шүүбэриин захиргаан байһан гээшэ.

Иерусалим

Эртэ урда сагта иевүүсшүүдэй хото Иевүүс гээд мэдээжэ бэлэй. Давид болон Соломооной засаг бариха үедэ Израилиин түб хото болоо. Энэ хото Иудын хадануудай ташалангуудта, Дабһата далайн баруун эрьеһээ 25 км зайтай газарта оршодог. Соломооной наһа бараһанай удаа тэрэ Урда хаан түрын – Иудын түб хото болоо. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 586 ондо тэрэ вавилооншуудаар дууһан һандаргагдаа. Христоосой мүндэлһэнэй урда тээхи 538 онһоо эхилэн, 445 он болотор тэрэ һэргээн бодхоогдоо. Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 332 оной һүүлээр тэрэ ёһотой грек хото болоһон, Христоосой мүндэлһэнһөө урда тээхи 63 ондо Римэй сэрэгтэ эзэлэгдэһэн байна. Иисүүс Христоос Иерусалимай һандаргагдаха тухай уридшалан хэлээ, юундэб гэхэдэ, ажаһуугшадынь Тэрэниие Бурханай табисуурта гэжэ тоогоогүй. Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 70 ондо иудейнүүдэй Римтэй дайлалдахада, хото дахин дууһан һандаргагдаһан, һүүлээрнь һэргээн бодхоогдоһон байна. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо ерээдүйн Тэнгэриин Иерусалим тухай – Бурханһаа эхилэн, газар тээшэ бууһан хото тухай хэлэгдэнэ. Тэрэ хото дотор Бурханай арад Бурхантай хамта хэтэ мүнхэ ажамидарха юм.

Израилиин арбан хоёр обог

Яковай (һүүлээрнь тэрэ Израиль гэжэ нэрэтэй болоо бэлэй) хүбүүд, 12 обогой эхи табигшад гэбэл, – Рэүбээн, Шимоон, Леви, Иуда, Зэбүлүүн, Иссахар, Даан, Гаад, Ашээр, Напталии, үшөө тиихэдэ Эпрааим ба Мэнашшээ. Эпрааим Мэнашшээ хоёр Яковай эгээ дуратай Иосиф хүбүүнэйнь хүбүүд байһан юм. Обог бүхэн хэдэн уг ба бүлэнүүдтэ хубаардаг байгаа. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 722 ондо Израилиин хаан түрые Ассиириин, Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Иудын хаан түрые Вавилооной бута сохиһоной удаа ехэнхи обогууд үгы болоһон байна, зүгөөр ерээдүйдэ Израилиин бүхы арад һэргэн, анхан байһан хэмдээ орохо гэжэ лүндэншэд хэлэһэн байдаг. Сагай эсэстэ Израилиин арбан хоёр обогые зарга шүүбэридэ оруулхат гэжэ Иисүүс Христоос Өөрынгөө шабинарта үгөө үгэһэн байна. Шэнэ Иерусалимай хаалтанууд дээрэ Израилиин арбан хоёр обогой нэрэнүүд бэшэгдэхэ, хотын бартаанууд тэдэнэй нэрээр нэрлэгдэхэ юм.

Израиль

«Израиль» гэжэ нэрэ Бурхан Яковта, тэрэнэй Өөртэйнь Пэнүһээлдэ тэмсэжэ байхадань үгэһэн байна. Арбан хоёр обог болохо Яковай үри һадаһад Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арад гэжэ нэрэтэй. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй удаа хойно байдаг арбан обог урда зүгтэ байһан Иуда болон Бэньямиинэй обогуудһаа таһаржа, Хойто хаанта засаг гэжэ нэрэтэй хаан түрэ бии болгоһон юм. Хойто хаан түрэ өөрын хаашуултай байһан, һүүлээрнь Самари гэжэ түб хототой болоһон байгаа. Хуушан Хэлсээнэй зарим хубинуудта «Израиль» гэжэ үгэ гансал хойто обогуудтай, Хойто хаан түрэтэй холбоотой байдаг. Шэнэ Хэлсээн соо «Израиль» гэжэ үгые гол түлэб Израилиин арадта, тиихэдэ Израилиин газар дайда, Палестинада хабаатайгаар ойлгодог юм.

Иисүүс Христоос

Еврей хэлэнһээ оршуулхада машиах, тиихэдэ эртэ урдын грек хэлэн дээрэ «христоос», «юрөөлэй тоһо түрхюулһэн, юрөөгшэ» гэһэн удхатай. Эртэ урдын Израильда Бурханай алба хаахыень шэлэһэн санаартадые, лүндэншэдые, хаашуулые алба хэхыень толгойдонь оливын тоһо түрхидэг байгаа. Бурхан израильшуудта Бурханай табисууртые – Израилиин арадые абарха, газар дээрэхи бүхы арадуудые зонхилхо Хааниие эльгээхэб гэжэ лүндэншэдөөр үгөө үгэһэн байна. Иисүүсэй үе сагта ерэхэ гэжэ найдуулагдаһан Бурханай табисууртын ерэхые иудейнүүд ехэ хүлеэһэн байна. Тэрэ хариин газарай булимтарагшадһаа – римшүүдһээ тэдэниие сүлөөлхэ, тиин Израилиин нэрэ соло һэргээхэ гэжэ тэдэ найдаа. Сүлөөлэгшэ, Бурханай табисуурта, Иисүүс Христоос энээнһээ гадна үшөө ехэ юумэ хээ. Тэрэ бүхы хүн зониие үхэлэй болон нүгэлэй баряанһаа сүлөөлөө, Тэрээгээр Бурхан хүнүүдтэй шэнэ, мүнхэ хэлсээ баталаа.

Инжир, боди модон

Палестинада элбэгээр ургадаг, жэмэстэй һаглагар модон. Тэрэнэй жэмэс (инжир) аргагүй амтатай, эдеэтэй, тиимэһээ тэрэ модон амгалан болон баян ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болодог байгаа. Мүн энэ модон Израилиин арадай һүлдэ тэмдэг байһан юм.

Иордан

Хэннээрэдэй нуур болон Дабһата далай холбоһон мүрэн. Тэрэ Палестинын зүүн зүгэй хилээр урдадаг байгаа. Ханаһаан орохынгоо урда тээ израильшууд энэ голые гаталһан байна. Шэнэ Хэлсээн соо Арюудхагша Иоанн тэрээндэ ерэһэн зониие, тиихэдэ Иисүүс Христоосые Иорданда арюудхаһан бэлэй.

Ирод Агрииппа I

Агууехэ Иродой аша, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 41-44 онуудта Палестиные зонхилон һуугаа, христиан шажантаниие шэрүүнээр мүрдэдэг байгаа.

Ирод Агрииппа II

Ирод Агрииппа I гэжэ хүнэй хүбүүн, тэрэнэй урда Христоосой шаби Павел үгэ хэлэһэн бэлэй. Христоосой мүндэл һэнэй хойно 70 он хүрэтэр Палестинын элдэб хуби нютагуудые зонхилон байгаа, удаань Рим руу ошоо һэн.

Ирод Антипа

Агууехэ Ирод хаанай хүбүүн. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 4-дэхи онһоо эхилэн, Христоосой мүндэлһэнэй удаадахи 39-дэхи он хүрэтэр Галилейн орон нютагые зонхилһон юм. Хуули бусаар гэрлэһэнэйнь түлөө тэрэниие Иоанн Арюудхагша гэмнэһэн, тиихэдэнь Ирод Антипа Иоанн Арюудхагшые усадхаха тухай захиралта үгөө бэлэй. Понтий Пилат Иисүүс Христоосые шүүхэ үедээ Иисүүсые үнинэй хараха гэһэн, гайхамшагта үйлэ хэрэгүүдэйнь гэршэ болохоёо һанаһан Ирод Антипада тэрэниие эльгээгээ, харин Иисүүс тэрээнтэй хөөрэлдэхэеэ арсаа, тиихэдэнь Ирод Антипа тэрэниие доромжолоод, һөөргэнь эльгээгээ һэн.

Ирод Архелай

Агууехэ Иродой ууган хүбүүн. Тэрээндэ эсэгэнь хан түрэ дамжуулхаб гэжэ найдуулһан юм, гэбэшье эсэгынь наһа барахада, Римэй император Август Архелайе хаан болгохоёо арсажа, «арадай удамарша» гэжэ нэрэ зэргэ олгуулһан, Самаари, Иудын хан түрэ ба Идумей нютаг үгэһэн байна. Ирод Архелай хадаа иудейнүүдые болон самарянуудые угаа хэрзэгыгээр даран зонхилоо.

Иуда

1. Яковай 12 хүбүүдэй нэгэн ба Иудын обогой эхи заха табигша. Тэрэнэй уг изагууртан иудейнүүд гэжэ нэрэтэй болоо. Израилиин агууехэ хаан Давид болон тэрэнэй хүбүүн Соломоон Иудын обогой бэлэй. Соломоон хаанай наһа бараһанай удаа хойто зүгтэхи обогуудай урда зүгэй (Иуда болон Бэньямиинэй) обогуудһаа таһараад байхада, тэрэ хоёр обог Урда хаан түрэ – Иудын хан түрэ бии болгоһон юм. Урда хаан түрэдэ Давидай үри һадаһад болохо хаашуул байһан, харин түб хотонь анханайхяараал Иерусалим бэлэй. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг болоо. Иисүүс Христоосшье Иудын обогой байгаа. Тэрэ Давид хаандал адли Иудын Вифлеем хотодо түрэһэн байна.

2. Библи уншахада, олон ондоо зон Иуда гэжэ нэрэтэй байгаа гэжэ ойлгонобди. Тодорхойлбол, Иуда Искариот – Христоосто урбаһан шабинь.

Иудейнүүд, еврейнүүд

Иудей. Энэ үгэ Яковай хүбүүн Иудын обогто хабаатай хүнүүдэй нэрэ мүн. Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Урда хаан түрэ Иуда Вавилоондо эзэлэгдээд, арад зониинь баряанда абтаа. Баряанда байһан үедэ, мүн һүүлээрнь «иудей» гэжэ үгөөр Иудын хаан түрын арадые болон Израилиин ямаршье обогой хүнүүдые нэрлэдэг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта «иудейнүүд» гэһэн үгөөр бүхы еврейнүүдые нэрлэдэг байгаа. Һайн Мэдээсэл соо «иудей» гэжэ үгөөр үшөө еврей арадай ударидагшадые нэрлэдэг байһан юм.

Левидүүд

Яковай гурбадахи хүбүүн Левиин үри һадаһад. Моисейн үе сагта Бурхан Левиин обогһоо гараһан Аһарооной үри һадаһадые Өөрынь санаартан болгохоор шэлэһэн байна. Левиин бусад ондоо уг удам (ехэнхидээ тэдэниие левидүүд гэдэг) Майхан һүмэ соо хүдэлжэ, санаартадта туһалха ёһотой байгаа. Израилиин обогууд сооһоо эдлэхэ газаргүй ганса энэ обог байһан, юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ажал хадаа нэн түрүүн Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соо алба хэхэ ажал байгаа. Ондоо обогой еврейнүүд энэ ажал хэхэ эрхэгүй. Тэрээнһээ гадна левидүүд Һургаалай номуудые үзэдэг, зондо багшалдаг байһан юм. Левидүүдтэ газарай орондо Израилиин ондоо обогуудай газар дээрэхи хото болон таряалангууд үгтэнхэй байгаа.

Ливаан

Аршаантай уһаараа, хушатай ойгоороо мэдээжэ болоһон хойто Палестинадахи хадын шэлэ (мүнөө үедэхи Ливаан гүрэн). Энэ хадаа Сириин эгээ үндэр (далайн хэмһээ дээгүүр 3000 метрһээ үлүү үндэртэй) хаданууд, тэдэ Дундада далайн эрьедэхи Тиирһээ Арваада хүрэтэр 170 модоной зайда үргэлжэлнэ. Соломоон хаан өөрынгөө хэрэм болон Һүмэ Ливаанай хуша болон бусад модоор бариһан бэлэй.

Лүндэншэн

Бурханай хүсэл зондо дуулгахын, Гэршэлгыень хүнүүдтэ дамжуулхын тула Бурханай түлөөлһэн хүн. Арюун Һүлдын нүлөө доро лүндэншэд ерээдүйн үйлэ хэрэгүүд тухай хэлэдэг, хүнүүдые нүгэлөө наманшалан, Бурханда һүзэгтэй болгохын тула Бурханай захяа хүргэгшэ ба һургагша болодог байһан юм. Элии шэнги түрүүшын лүндэншэд (эртэ урдын сагта тэдэниие уридшалан мэдэдэг хүнүүд гэдэг байһан) онгондо орохо аргатай, гайхалтай үйлэ хэрэгүүдые хэдэг байгаа. Самуил лүндэншэн зарга шүүгшэшье байгаа. Ерэмияа ба Эзэкээл гэдэг һүүлэй лүндэншэд Бурханһаа мэдээсэл ехэнхидээ хии үзэгдэл болон зүүдэн соогоо хараад, һүүлээрнь Бурханай эльгээһые хүнүүдтэ дамжуулдаг байһан юм. Лүндэншэд оршолон дэлхэйдэ Бурханай табисууртын заларан ерэхэ тухай хэлэдэг байгаа. Самуил, Натаан, Элии, Элишаа гэхэ мэтэ лүндэншэд тухай Хуушан Хэлсээнэй номууд соо хэлэгдэнэ. Исай гү, али Амоос лүндэншэд өөһэдынгөө лүндэн тухай бэшэгүүдые орхиһон байна; Хуушан Хэлсээнэй эдэ номууд тэдэнэй нэрэтэй. Шэнэ Хэлсээнэйшье үедэ лүндэншэд байһан юм.

Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан

Нүүдэл байдалтай арадта тааруу, хуряагдадаг, тойроод хорёотой, томо майхантай адли түхэлтэй нангин һүмэ. Газаань үргэлэй шэрээ, Гуулин далай байдаг байгаа, тэрэ үшөө Суглаанай майхан гэжэ нэрлэгдэдэг. Майхан һүмэ хадаа санаартадай туһаар израильшуудай Бурхантай уулзадаг газар байһан юм. Майхан һүмэ дотор хоёр таһалга байгаа: нангин һүмэ, Нангинай нангин. Нангин һүмэ соо шэрээ табяатай, тэрээн дээрэ хилээмэн болон үргэл хэхэдэ хэрэгтэй зүйлнүүд, тиихэдэ дэн болон санзай бадаруулха тахил табяатай байдаг байгаа. Бурханай зарлигаар израильшууд Майхан һүмэ бүтээгээд, сүл губяар ябахадаа абаад ябадаг байгаа. Майхан һүмэ соо Хэлсээнэй ханза хадагалаатай һэн. Юрэнхы дээрээ Майхан һүмэ гээшэ Израилиин газарта байһан Бурханай гэр мүн. Майхан һүмэ соо израильшууд Бурханда мүргэдэг, тэндэ үдэр бүхэндэ, Соломооной Иерусалимда Һүмэ баритарнь, үргэл хэдэг байгаа. Юрын израильшууд Майхан һүмын газаа суглардаг байһан, харин нангин һүмэ руу гансал санаартад орохо эрхэтэй байгаа; тиихэдэ Нангинай нангин руу жэлдээ нэгэ дахин ганса ахамад санаартан ородог һэн. Майхан һүмэ соо Бурхан тусхай аргаар оршоно гэжэ израильшууд этигэдэг байгаа. Соломооной үе сагта Майхан һүмэ зөөгдэдэггүй, Иерусалимдал байдаг һэн. Һүүлээрнь тэрэниие шулуун болон модоор баригдаһан Һүмэ һэлгээ юм.

Майхангуудай һайндэр

Иудей арадай һайндэр. Һайндэрэй болоходо, израильшууд өөрынгөө гэр орхижо, ургаса хуряаха үедэ таряалан дээрэ табигдадаг, мүшэрнүүдээр хэгдэһэн балгаан, майханууд соо долоон хоног байжа, хэрэгтэй үргэлнүүдээ үргэдэг байһан юм. Еврей литын долоодохи тишри һарын (ондоо нэрэнь ефаним), Арюудхалгын үдэрэй һүүлдэ 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байһан гээшэ. Тус һайндэр орооһо хадаһанай болон жэмэс суглуулһанай удаа, үзэмэй жэмэс суглуулхын үедэ, намарай бороогой урда тээ үнгэргэгдэдэг, тиимэһээ «Үрэ жэмэс хуряалгын һайндэр» гү, али «Шэниисын түрүүшын ургасын һайндэр» гэгдэдэдэг. Египедһээ Ханаһаан хүрэтэр сүл губяар ябаһанаа, майхангууд соо байһанаа израильшууд Һайндэрэй долоон хоногой туршада дурсан һанадаг юм. Тиихэдэ израильшууд Бурхандаа ургасын түлөө баяраа мэдүүлдэг байгаа. Энэ һайндэрэй еврей нэрэ – Суккот.

Малхи-Цээдэк

Шалээмэй хаан ба санаартан. Абраһаам дайнай олзоһоо арбанай нэгэ хубиие тэрээндэ дамжуулан үгөө бэлэй, удаань Малхи-Цээдэк Абраһаамые үреэһэн юм. Христоосой ахамад санаартан байгааша хэргэмынь Малхи-Цээдэгэй ахамад санаартан байһантай адляар Еврейнүүдтэ бэшэһэн Хандалга соо зэргэсүүлэгдэнэ.

Масаг

Библи соо энэ үгэ хадаа шажан мүргэлэй, хубиин гү, али бүхы бүлгэмэй ажабайдалтай холбоотой шалтагаанһаа нэгэ хэды сагай туршада (ехэнхидээ нэгэ үдэр) юушье эдингүй, заримдаа юушье уунгүй байха үдэр гэһэн удхатай. Масаглахын гол зорилго хадаа номгоролоо гү, али гашуудалтай юумэнэй болоходо ехэ уйдхараа Бурханай урда харуулха, али туршалтын болоходо, нүгэл арилгаха тухай Бурханһаа туһа эрихэ гээшэ болоно. Үнэн масаглалга бол үнэн сэхые, хүнүүдэй хоорондохи харилсаа һайжаруулха, туһалха сэдьхэлтэй болгон һэргээхэ ёһотой гэжэ лүндэншэд һануулдаг байгаа. Зарим үдэрнүүдтэ, жэшээнь, жэл бүриин Арюудхалгын үдэртэ, бүхы иудейнүүд нүгэлыень арилгаха тухай Бурханиие гуйхадаа, масаг бариха ёһотой байгаа. Зарим иудейнүүд, нэн түрүүн фарисейнүүд, үшөө нэмэлтэ масаг сахидаг бэлэй. Тиихэдэ һүзэглэгшэдэй бүлгэмшье хэрэгтэй болоо һаань, али нэгэн ушараар масаг бариха аргатай байгаа юм.

Мидиин улас

Мидиин улас – һүрөөтэй хаанта гүрэн, мүнөө үеын Иранай баруун хойто талада оршодог байгаа. Христоосой түрэхын урда тээхи 612 ондо мидүүд Ассириин түб хото Нинэвээе һандаргаа. Тэрээнэй һүүлээр мидүүд перснүүдтэй сугтаа Персиин хаанта гүрэнэй засаг баригшад болоһон байна, тиимэһээ гүрэнэй хуулинууд «мидүүд болон перснүүдэй хуулинууд» гэжэ нэрэтэй байһан юм. Христоосой мүндэлхын урда тээхи 330 ондо Александр Македонский Мидиие дайлан абаа. Мидүүд тэрэнэй һүүлээр Сиритэй нэгэдээ, саашадаа Паарфиин засаг доро ороо.

Моисей

Левиин обогһоо Бурханай шэлэжэ абаһан хүн. Тэрэ израильшуудые Египедтэхи богоолто байдалһаа гаргаһан юм. Моисей сүл губяар ябажа байха үедөө тэдэнэй ударидагша болон лүндэншэ байгаа. Тэрэ израильшуудай сахиха ёһотой, Бурханһаа үгтэһэн Һургаал тэдээндэ дамжуулаа. Моисейн номууд гү, али Һургаал (Тора) гэжэ нэрлэгдэһэн Библиин түрүүшын табан ном соо Һургаалай гол ёһонууд тухай хэлэгдэнэ. Моисей Жаргалай орон – Ханаһаан руу орожо шадангүй наһа бараа, гэбэшье тэрэ газараа холоһоо хараһан байна. Моисей болбол иудейнүүдтэ угаа үндэр нэрэ солото Израилиин лүндэншэн болон һүзэг шажанай багша болоно.

Моолох

Аммоонуудай гол бурхан, үшөө Милх гэжэ нэрэтэй. Моолохто шүтэхэдөө хүнүүд үргэл хэдэг байгаа, зарим ушарта өөһэдынгөө үхибүүдые үргэл болгодог һэн. Бурханай хэдышье хатуугаар хориходонь, израильшууд Моолохто Иерусалимай хажуудахи Һинноомой хүндыдэ үхибүүдээр үргэл хэдэг байһан юм.

Моһааб

Лоот болон Лоодой ехэ басаганай хүбүүн бэлэй. Моһаабай үри һадаһад моһааб арад гэжэ нэрэтэй, Дабһата далайһаа зүүлжээ, үндэр, үрэжэлтэ Моһааб гэжэ орон нютагта ажаһуудаг байгаа. Моһааб арадай гол бурханиинь Хамоос бэлэй. Тэрээнһээ гадна тэдэ Бааһал-Пэһоорто һүзэглэдэг байгаа, тэрэнь, моһаабшуудай һанаһаар, хадын оройнуудта байрладаг. Моһааб хэлэн еврей хэлэндэ дүтэрхы һэн. Моһаабшууд Израилиин дайсад байһан, Израилиин лүндэншэд тэдэниие ходо шүүмжэлдэг байгаа.

Мүргэлэй гэр

Сугтаа зальбархын, Нангин Бэшэг номуудые уншахын болон шажанай ёһо гурим үзэхын тула үнгэргэгдэдэг иудейнүүдэй суглаан; тиимэ суглаа хэдэг гэр. Мүргэлэй гэрнүүд хадаа иудейнүүдэй Вавилооной баряанда байхадань бии боложо эхилһэн, һүүлээрнь тэдэнэй нютагтаа бусаад байхадань, хаа-хаанагүй тараһан байна. Мүргэлэй гэр соохи суглаанай үедэ юрын хабаадагша хүн Нангин Бэшэгэй хуби уншаха аргатай, һүүлээрнь суглараад байһан хүнүүдтэ уншаһанаа тодорхойлхо гү, али һургаал хэлэхэ аргатай байгаа. Һүмэдэ орходоо мүргэлэй гэр соо үргэл үргэгдэдэггүй һэн. Иудейнүүдэй ажаһуудаг ямаршье хотодо нэгэшье һаа, мүргэлэй гэр заатагүй байһан гээшэ.

Мүргэл, зальбарал

Бурханда һайниие хүргэжэ (магтаал үргэжэ) гү, али гуйжа (гуйлта хэлэжэ) хандалга. Хуушан Хэлсээн болон Шэнэ Хэлсээн болбол хоёр янзын зальбаралтай: хубиин, ганса нэгэ хүнэй Бурханда өөрынгөө үгөөр хандажа, Тэрээндээ һайниие хэлэжэ магтаһан гү, али туһа эрижэ гуйһан зальбарал; бүлгэмэй, тусхай газарта (Һүмэ гү, али мүргэлэй гэр соо) заншалта, бултанай мэдэхэ аргаар хэгдэһэн мүргэл. Зүгөөр ном дахажа уншаһан мүргэлдэ орходоо ехэнхидээ өөрынгөө үгөөр хэлэгдэһэн зальбарал Библи соо дайралдадаг. Зальбаралнуудые согсолһон тусхай ном бии, Псаалманууд гэжэ нэрэтэй. Хүнэй хубидаа болон бүхы бүлгэмэй уншалгада хэрэглэгдэдэг олон ондоо зальбаралнууд тэрээн соо байдаг.

Нангин Бэшэг

Шэнэ Хэлсээн соо Хуушан Хэлсээнэй номуудые иигэжэ нэрлэдэг. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдээд байхада, христиан шажантан тэрээндэ Нангин Бэшэг гэжэ ойлгосо оруулһан юм.

Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин

Алтан дэн, үргэлэй алтан шэрээ, арюудхагдаһан хилээмэнэй байдаг Майхан һүмэ, һүүлээрнь Һүмэ соохи таһалга. Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын эгээ нангин сэнтэй хуби соо Хэлсээнэй ханза оршодог байгаа. Энэ газар хадаа Нангинай нангин гэжэ нэрэтэй байһан юм. Нангинай нангин газар Нангин Һүмэһөө хүшэгөөр илгаатай байгаа. Һургаалай ёһоор, санаартан Нангин Һүмэ руу үглөөгүүр болон үдэшэ үргэлэй шэрээ дээрэ занданай дабирхай, гүгэл бадараахаяа ородог байгаа. Нангин һүмэ руу гансал санаартан орохо эрхэтэй һэн. Энэ удхаараа нангин һүмэ Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог байгаа. Нангинай нангин һүмэ болбол Бурханай оршодог тэнгэриин Һүмэтэй адли зураглан табигданхай юм гэжэ һүзэг этигэл бии һэн. Тодорхойлбол, Еврейнүүдтэ бэшэһэн хандалга соо Иисүүс Христоос Өөрыгөө үргэл болгоходоо, һүзэгтэйшүүлые тэнгэриин нангин һүмэ руу оруулаа гэжэ хэлэгдэһэн юм. Соломооной бариһан Һүмэ соо Нангинай нангин газарта херүүбүүдэй дүрсэнүүд байдаг байгаа. Һургаалай ёһоор, гансал ахамад санаартан Нангинай нангин руу орохо эрхэтэй һэн, тиихэдээ жэлдээ нэгэл дахин, Арюудхалгын үдэртэ бүхы арадай нүгэл наманшалхаяа ородог байгаа.

Нангин, гэгээн

Библи соо «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгэ «илгаатай, юрын юумэнһээ тад ондоо, энэ дэлхэйдэ хабаатай бэшэ, тиимэһээ өйронь хүрэшэгүй юумэн» гэһэн удхатай. Энэ нэн түрүүн Бурханда хабаатай. Хуушан Хэлсээн соо энэ үгэ гансал Бурханай зүйлнүүдтэ хабаатайгаар хэрэглэгдэнэ: Майхан һүмэдэ, Һүмэдэ, мүргэлдэ хэрэглэгдэхэ юумэнүүдтэ. Хүнүүд тухай хэлэхэ болоо һаа, «нангин мэдэрэлэй, шүтөөнэй» гэжэ үгөөр Бурханда һүзэгтэй, шүтэдэг хүнүүдые нэрлэдэг (Хуушан Хэлсээн соо Израилиин арадые, Шэнэ Хэлсээн соо Һүмые). Хүнүүдшье, юумэншье Нангинда ойро хүрэжэ арюудхагдаха аргатай. Тиин тэдэ бузартай юумэндэ хүрөөгүй, харилсаагүй байбал, нангин зандаа үлэхэ. Бузартаһан хүнүүд, зүйлнүүд Бурханда мүргэхын гү, али мүргэлдэ хэрэглэгдэхын урда арюудхалгын ёһо гурим гараха болоно.

Нинэвээ

Израильшуудай дайсан байгаа, һүр жабхаланта, хайрагүй шэрүүн Асиириин хаанта засагай түб хото. Энэ хото руу Бурхан Иона лүндэншые эльгээһэн юм: нүгэлдэ орошоһон арадта гэмээ наманшалаагүй һаа, усадхагдахат гэжэ тэрэ мэдүүлхэ ёһотой байгаа. Ионын лүндэн табиһанай удаа Нинэвээгэй арад гэмээ наманшалаа, Бурхан тэдэниие хайрлаа. Һүүлээрнь олон жэл үнгэрһэнэй удаа, Христоосой мүндэлхын урда тээхи ондо маадайшууд энэ хото дайгаар абажа, һандаргаһан байна.

Номшо хүн, Хуули заадаг багша

Библиин ондо ондоо номуудые болон хуйламал бэшэг соохи Һургаал (Тора) буулган бэшэдэг, тиихэдэ тэдэниие тайлбарилдаг хүн. Эзраагай үе сагһаа эхилжэ, бэшээшэд хадаа Иудын хаан түрэ соо тусхай үүргэтэй хүнүүд байһан бэлэй. Иисүүсэй үе сагта Нангин Бэшэг мэдэдэг ба тайлбарилдаг хүнүүд гүүлэжэ, аргагүй ехэ хүндэтэй байһан гээшэ. Иисүүс Өөрынь шабинар болоһон бэшээшэд тухай хэлэхэдээ, тэдэ «хуушарһан болон шэнэ» эрдэни ухаатай гэжэ хэлэһэн гэдэг. Тиибэшье, Тэрэ хирэ болоод лэ тэдэнэй Һургаал тайлбарилхые, харахада буянша һүзэгтэй шэнги аад, мүнгэндэ дуратайе, дороо нойтонииень шүүмжэлдэг байгаа.

Нүгэл

Бурханай Һургаалда үсэрхэл, Тэрэнэй захяа заабари эбдэхэ, үгэ дуулахагүй ушарнууд хадаа нүгэл болоно. Нүгэл хэһэн хүн нүгэлөө арилгахын тула үргэл хэхэ ёһотой гэжэ Хуушан Хэлсээн соо хэлэгдэнэ.

Нүгэл сагааруулгын үргэл

Энэ үргэлэй гол үүргэнь – бузарһаа бэеэ болон оюун сэдьхэлээ сэбэрлэлгэ.

Олива модоной жэмэс

Палестинада олоороо ургадаг, үндэрынь 10 метр хүрэдэг мүнхэ ногоон модон. Тэрээн дээрэ маслинанууд (оливанууд) ургадаг. Эдеэшэһэн маслинануудһаа тоһо даража гаргадаг, тэрэниие эдижэ гү, али бэедээ түрхижэ, дэнгэй тоһон болгожо хэрэглэдэг байгаа.

Оливын тоһон

Оливануудые даража-шахажа тоһо гаргадаг. Эртын Израильда оливын тоһон олон ушарта хэрэглэгдэдэг байгаа: тэрээгээр дэнгээ аһаадаг, тиихэдэ шарха болон арһанай үбшэ эдэгээдэг, шадалтай зон тоһоной эгээ шанартайень бэедээ түрхидэг, арюун болгохын тула энэ тоһо шажанай хэрэгсэлнүүдтэ дуһаадаг, мүн хаан шэрээдэ хэн нэгэниие заларуулхын гү, али санаартан, лүндэншэ болгохын тула толгойдонь энэ тоһо түрхидэг бэлэй. Оливын тоһон хадаа Майхан һүмэ соо, һүүлдэнь Һүмэ гэрэлтүүлхын тула хэрэглэгдэдэг, тиихэдэ үргэл болон үргэгдэдэг байһан юм.

Онгон

Модоор гү, али шулуугаар хэгдэһэн шүтөөн; зоной шүтэдэг ямар нэгэн бурханай хүрэг гү, али зураг.

Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад

Үзэмэй дараһан архи, мүн бусад мунхаруулха унда уухагүйб, үһөө, һахалаа абахагүйб, тиихэдэ ямаршье үхэһэн хүндэ, түрэлэймнишье хүнэй байгаа һаа, дүтэлхэгүйб гэжэ тангариглаһан, гансал Бурханда алба хэхэеэ өөрыгөө зорюулһан хүн. Хэрбээ хэн нэгэнэй тиимэ хүнэй хажууда наһа барабал, тэрэ 7 хоног соо бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Тиигээд тэрэ өөрыгөө Бурханда зорюулха сагаа шэнээр эхилхэ ёһотой байһан, юундэб гэхэдэ урдахи сагынь бузартаба бшуу. Шахаа тангаригайнь сагай түгэсэхэдэ, энэ хүн үргэл үргэдэг, Майхан һүмэ, Һүмэ руу орохынгоо урда тээ үһөө хюһан абадаг байгаа. Тиигэжэ бэеэ зорюулга гээшэ тэрэнэй өөрын гү, али түрэхэдэнь эхынь үргэһэн тангаригһаа дулдыдаһан байха – Самсооной ушартай адли. Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд гэжэ ном соо уншахада, Павелай Иерусалимда ерэхэдэнь, Яков тэрээндэ дүрбэн хүнэй шахаа тангаригай сагай түгэсэхэдэ үргэл үргэлгын гарзые өөр дээрээ даажа абахыень дурадхаа магад.

Паасха

Еврейнүүдэй Египедэй баряанһаа сүлөөлэгдэһэн тухай хабартаа һайндэрлэгдэдэг иудейнүүдэй гол һайндэрнүүдэй нэгэн. Паасхын һайндэр еврей литын түрүүшын авиив һарын (үшөө нисаан гэжэ нэрэтэй) арбан дүрбэнэй үдэрэй үдэшэ тэмдэглэгдэдэг. Хабартаа үдэр ба һүниин тэнсэһэнэй һүүлээр энэ һайндэр болодог юм. Израильшууд хадаа Египедэй баряанһаа тэдэниие Бурханай сүлөөлһые, Египедһээ гараха үдэрэй урда һүни үргэл болгон үргэгдэһэн хурьганай шуһаар ууган үхибүүдэйнгээ абарагдаһые тэрэ үдэшэ һанан-дурсан байдаг юм. Хурьга (эшэгэ) үргэл болгон үргэхэдөө, бүхэлеэрнь булажа болгодог, тиихэдээ тэрэнэй үе мүсын нэгэшье яһа хухалжа болохогүй байгаа. Һайндэртэ хоол барихадаа эшэгэ эдидэг байһан гээшэ. Энэ һайндэрэй үдэшын хоолой хуби болон гашуун ногоон болон дабһагүй хилээмэн эдигдэдэг байһан юм. Пэсах гэжэ еврей үгөөр, ондоогоор, паасха гэжэ үгөөр үргэгдэхэ эшэгэ нэрлэдэг байһан юм. Эндэһээ һайндэрэй нэрэ бүрилдэн гараһан гээшэ. «Пэсах» гэжэ үйлэ үгэ «һүрэжэ гараха» гээд оршуулагдана. Египедһээ гаража, богоолто байдалһаа сүлөө болоһон тухайгаа һанажа байхын тула жэл бүри Паасха һайндэрлэгдэхэ ёһотой. Һүмын баригдаһанай удаа үргэл болохо эшэгэ гансал тэрээн соо үргэхэ ёһо зүбшөөгдэһэн байна. Ямаршье ондоо арадай хүн, ерүүл хүн болон хүлһэншэ сэрэгшэн Паасхын хоолдо хүртэхэдэ байлсаха ёһогүй байгаа. Израилиин болон ондоо гүрэнүүдэй иудейнүүд Паасхын үедэ Бурханда мүргэхэеэ Иерусалим руу ерэдэг һэн. Паасхын һүүлээр Эһээбэригүй талханай Һайндэр долоон үдэр тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээндэхи Иоаннһаа Һайн Мэдээсэл соо Иисүүс нисаан һарын 14-дэ, Паасхын урда тээхэнэ хэрээһэн дээрэ хадагдажа наһа бараһан байна, тиихэдээ Паасхын үргэл болохо хурьгандал Тэрэнэй нэгэшье яһан хухалагдаагүй. Павел лүндэншэн Христоос Паасхын үргэл хурьган шэнги үргэгдөө гэжэ зааһан байна. Бурхан Иисүүсэй наһа бараһан хойно тэрэниие амидыруулаа, тиимэһээ христиан шажантанда Паасха гээшэ гансашье Христоосой наһа бараһан тухай һануулга бэшэ, үшөө Тэрэнэй амидырһанай удхатай һайндэр мүн.

Перси

Вавилооной хаанта гүрэнэй унаһанай удаа орондонь мандаһан, тэрээнһээ үшөө үргэн газартай, һүрөөтэй хаанта гүрэн. Грециһээ Египет, Түб Ази хүрэтэр, Израилиин газар оруулан, Перси бүхы энэ ехэ газарые дайгаар эзэлһэн байгаа. Заримдаа Мидиин-Персиин хаанта гүрэн гэжэ тэрэниие нэрлэдэг, юундэб гэхэдэ, мидүүд Перси зонхилдог хоёрдохи арад байһан юм. Персиин хуулинуудыньшье «маадайшуулай болон перснүүдэй хуули» гэжэ нэрэтэй байһан юм.

Пилишт, пилиштүүд

Гарбалынь мэдэгдэдэггүй, тухайлхада, эртэ урдын Ханаһаан руу Каптоор (Криит) гэжэ аралһаа ерэһэн арад. Христоосой мүндэлхын урда тээхи XII зуун жэлдэ пилиштүүд Ханаһаанай эрьеын баруун урда тээ байдаг дүрбэн хото – Гааза, Ашхэлоон, Ашдоод, Гээт – булимтаржа абаад, табадахи Экроон гэжэ хото байгуулаа. Тэдэ Ханаһаанда ажаһуудаг арадһаа ондоо байгаа. Заримдаа пилиштүүдые «отлуулаагүй» гэжэ нэрлэдэг байгаа, юундэб гэхэдэ, тэдэ Дүтын Дурна зүгэй арадуудай үнгэргэдэг энэ заншалта ёһолол хэдэггүй байһан юм. Пилиштүүд зүүн зүгэй газарнуудые булимтаран абаһаар, тэдэ Ханаһаанай зүүн-хойто зүгһөө баруун зүг рүү шэглэгшэ израильшуудтай уулзажа, дай үүдхээ. Тиин пилиштүүд Израилиин гол дайсадай нэгэн болоо, Давид хаанай тэдэниие бута сохиторнь энэ байдал үргэлжэлөө.

Понтий Пилат

Римэй нэгэ можын засаг баригша. Иисүүс Христоосой саазалагдаха үедэ Иудейн можо засагладаг байһан (Христоосой түрэһэн сагай 26-36 онуудта). Засаг түрын бүхы зургаанууд тэрээнэй мэдэлдэ байгаа, тэрээнэй баталамжагүй нэгэшье заргын шиидхэбэри абтадаггүй бэлэй. Тэрэ еврей арадай ударидагшадта муугаар хандадаг һэн, гэбэшье буһалгаанай болохогүйн тула тэрэ тэдээнэй эрилтэ дүүргэхэ баатай болодог байгаа.

Псаалманууд

Хуушан Хэлсээн соо суглуулаатай еврей арадай шажанай 150 дуун – Псаалманууд гээшэ. Энэ номые Давиид хаанай нэрэтэй холбодог, юундэб гэхэдэ, түүхэ соо хэлэгдэһээр псаалмануудай олонхииень тэрэ өөрөө бэшэһэн байна. Ондоо маанинууд, псаалманууд Соломооной, Асаапай, Эмаанай хүбүүдэй нэрэнүүдтэй холбоотой. Зарим псаалманууд Бурханиие алдаршуулдаг болон үршөөлэйнь түлөө Тэрээндэ баяр хүргэдэг, нүгөөдэнь туһа эриһэн гуйлтатай байдаг, ондоо псаалманууд һургаал заабаритай байдаг. Урда сагһаа эхилэн, һүзэгтэн олон ондоо псаалмануудые зальбаралгын болон хуралнуудай үедэ уншадаг байһан юм. Иерусалимай Һүмэ соо тэдээниие хоорой дуунтай болон хүгжэмтэй суг уншан дууладаг байгаа. Псаалмануудай гурбан хубиин нэгэ хубинь олон ондоо хүгжэмэй хүбшэргэйтэ зэбсэгүүдтэй – псалтерий (тэрээнэй нэрэһээ «Псалтирь» гэжэ Хуушан Хэлсээнэй нэгэ номой нэрэ үдэн гараа), ятага, лиирэ, тиихэдэ үлеэдэг хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – флейтэ (орган) болон сохидог хүгжэмэй зэбсэгүүдтэй – тимпан, кимвал, цитра – суг хамта дуулан уншагдадаг байһан юм. Эртын Һүмэ соо псаалманууд зальбарал болон хэрэглэгдэдэг байгаа.

Рим

Шэнэ Хэлсээн соо харуулаатай үе сагта Рим хото Дундада далайе тойроод байһан олон гэгшын гүрэнүүдые, тэдэнэй тоодо Палестиные мэдэлдээ оруулһан, императортай, асари томо гүрэнэй түб хото байһан гээшэ. Палестинада, тиихэдэ Римэй мэдэлдэ байһан ондоошье гүрэнүүдтэ римшүүд өөрынгөө сэрэг баридаг, тиигээд ямаршье эсэргүүсэл хатуугаар дарадаг байһан гэхэ. Тиихэ зуураа нэгэдэмэл хаанта гүрэндэ хабаатай байдал эдын засаг хүгжөөгөө, гүрэнэй хубинуудай соёлой харилсаа эрхилээ. Римэй эрхэтэд (тэдэнэй тоодо Павел лүндэншэн) хаанта гүрэнэй дэбисхэр дээрэ тусхай эрхэтэй байһан: жэшээлхэдэ, зарга шүүлгын үедэ тэдэниие император өөрөө шүүг гэжэ эрилтэ табиха аргатай байһан юм.

Римэй хаан

Римэй хаанта засагай дээдын засаг түрэ баригша. Можо бүхэнэй (жэшээлбэл, Пилат ба Ирод) эрхэтэ ноёд, хаашуул булта тэрэнэй мэдэлдэ байһан. Дээдын засаг түрэ баригшадые үшөө кесарь гэхэдээ, уг залгамжалалгада эхи табиһан Юлий Цезариин нэрээр хэлэдэг – тэрэ үедэ нэрэнь кесарь гээд үгүүлэгдэдэг байһан.

Рэпаиимүүд

Ханаһаанай газар дайдые Израилиин арадай дайгаар эзэлхын урда тээ тэндэ ажаһуугша арад мүн. Тэдэ анаагтай адли үндэр хүнүүд байһан юм. Хуушан Хэлсээн соо үхэһэн хүнүүдэй хаанта засагта байдаг һүлдэнүүдые энэл рэпаиим гэжэ үгөөр нэрлэнэ.

Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн

Тусхай эдеэн, израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синайн сүл губяар дүшэн жэл соо ябахада, Бурханай тэдээндэ үгэдэг байһан «Бурхан тэнгэриин хилээмэн». Будаа гээшэ монсогор, хатуу сагаан орооһонтой адли байгаа. Тэрээниие булахада, шанахада болохо байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо будаа дэлхэйдэ ажамидарал үгэдэг Бурхан тэнгэриин бодото хилээмэнтэй адли бэшээр харуулаатай. Энэ хилээмэн – Иисүүс Христоос Өөрөө гээшэ.

Саддукейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй иудейнүүдэй шажанай шухала бүлгэмүүдэй нэгэн. Дээдын Зүблэлэй олонхи гэшүүд, түрүүшын санаартад, тэдээндэ дүтэ хүнүүд саддукейнүүд байһан юм. Фарисейнүүдтэ ороходоо, тэдэ гансал Табан номой нэрэ хүндые сэгнэдэг, аман түүхэнүүдтэ этигэдэггүй, лүндэншэдэй номуудта үнэншэдэггүй байһан гээшэ. Тэрэ тоодо тэдэ наһа бараһан бүхы зон Бурханай зарга шүүлгын үдэр Бурханай урда байхаяа амидырха гээшые арсадаг байгаа.

Самари

Галилейн урда тээ, Иудейн хойто зүгтэ байратай Палестинын нэгэ можо. Соломоон хаанай нүгшэһэнэй һүүлдэ Израиль гэжэ нэрэтэй Хойто хаан түрые Самари гэдэг байгаа, тиин Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 885–874 онуудта зонхилһон Амвриин үе сагта тэрэ Хойто хаан түрын түб хото Самари гэжэ нэрэтэй байгаа. Христоосой түрэхэһөө урда тээхи 722 ондо энэ хаан түрэ унажа, Самари Ассиириин хаанта гүрэнэй харгалзалга доро ороо, ондоо гүрэнүүдһээ нютаг урилагшадые Самари руу эльгээгээ. Гүрэндэ үлөөшэ еврейнүүд болон нютаг урилагшад хамта дээрээ самарянууд гэгдэдэг байгаа.

Самаряанууд иудейнүүдтэ адляар Моисейн Һургаал хүндэлдэг байбашье, олон юумыень ондоогоор ойлгодог байһан, тусхайлбал, Бурханда Иерусалимда мүргэнгүй, Гаризиим гэжэ хада дээрэ мүргэдэг байгаа. Иудейнүүд болон самаряанууд бэе бэеэ үнэн һүзэгтэ урбагша гэжэ тоолоһон дээрэһээ бэе бэетэйгээ харилсадаггүй байһан юм. Иудейнүүдэй һүүлээр самаряанууд Һайн Мэдээсэл абаһан түрүүшын арад байгаа. Римэй ударидалга доро байхадаа Самари Иуда болон Галилей хоёр можотой сугтаа түбһөө холо байратай Палестина гэжэ нэрэтэй газар болоһон юм. Стефанай тулижа үхэһэнэй һүүлдэ Иисүүс Христоосой шабинар Самари руу ябажа, тэндэ лүндэн табидаг болоо. Тиин Самариин дэбисхэр дээрэ түрүүшын христиан бүлгэмүүд эндэ бии болоһон байна.

Санаартан

Майхан һүмэ соо ба Иерусалимай Һүмэ соо шажанай ёһо гурим болон мүргэл үнгэргэхэ тусхай эрхэтэй хүн. Моисейн Һургаалай ёһоор Израильда санаартан болохо аргатай хүнүүд гээшэ Моисейн аха, Бурханаар санаартан болохо гэжэ шэлэгдэһэн, гансал Аһарооной үри һадаһад болоно. Санаартад мүргэл хэхэ, үргэл үргэхэ, шажанай ёһо гуримуудые болон ёһолол хэхэ уялгатай байгаа. Алба хэхэдэнь тэдээндэ левидүүд туһалдаг байгаа. Гансал санаартад Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын нангин һүмэ орохо аргатай байһан. Санаартад 12 бүлэг боложо хубаараад, хойно хойноһоо албаяа хэдэг бэлэй. Санаартадые ахамад санаартан ударидадаг байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо Бурхан үнэн сэхэтэнүүдтэ шэнэ сагай ерэхэдэ тэдэ Өөрынь санаартад болохо гэжэ үгөө үгэнэ.

Санзай

Энэ санзай мододһоо суглуулагдаһан дабирхай болоно, тэрэниие Һүмэ соо галдаад, Бурханда үргэл болгон хоншуу үнэр гаргадаг байгаа.

Синай

Синай хада (заримдаа Хорээб гэгдэдэг байһан), тэрэ Синайн хахад аралда (мүнөөнэй Египедтэ) оршодог, тэндэ Бурхан Израилиин арадтай Хэлсээ баталаа, тэдэ эндэ Моисейгээр Һургаал дамжуулаа. Моисей бэшэгдэһэн Арбан һургаалтай хабта шулуунуудые (Хэлсээнэй хабта шулуунууд гэгдэдэг) абахын тула Синай хада дээрэ гараа. Энэл хада дээрэ Бурхан лүндэншэ Элиидэ намдуу һэбшээн болон үзэгдөө.

Сион

Иерусалим хотын оршодог гүбээнүүдэй нэгэн. Тиимэһээ энэ нэрэ ехэнхи ушарта Иерусалимай нэрэ боложо хэрэглэгдэдэг байһан, зүгөөр юрэнхы дээрээ – тэнгэриин Иерусалим хото тэмдэглэдэг һэн, тэрээн соо һахил хүртэһэн зон Бурхантай мүнхэ ажамидарха ёһотой байгаа. Сион Бурханай байдаг газар гэжэ тоологдодог һэн. Гүбээ дээрэ баряатай Һүмэ заримдаа Сион хада гэжэ нэрлэгдэдэг байһан юм.

Сионой Басаган

Иерусалим (тэрэнэй тэг дундань Сион хада оршодог) болон тэрэ хотын ажаһуугшадые иигэжэ уран һайханаар нэрлэдэг бэлэй.

Смирнэ

1. Смирнэ (грек хэлэнһээ миро, тодорхойлбол, «хоншуутай тоһон»), Эфес хотоһоо 55 км хойшоо байдаг, Бага Азиин баруун эрьедэхи далайн тохой соо холо оршодог хото. Смирнэ хото эолиин колони болон баригдаһан байха, һүүлээрнь анхан һууриһаа нэгэ хэды километр хажуу тээ Лисимахаар (Христоосой түрэхын урда тээхи 361-281 онууд) шэнэлэгдэһэн. Шэнэ хото тэрэ зуураа Бага Азиин эгээ баян хотонуудай нэгэн болоһон, римшүүдэй засаглаха үедэшье өөрын удхатайгаар үлөө. Римэй засаглалгын үедэ Смирнэ хотодо олон иудейнүүд ажаһуужа, тэрэ хотын ажахы болон түрэ засагай эрхилэлгэдэ ехэхэн нүлөө үзүүлдэг байһан юм. Смирнэ хотын христианууд Константинай засаг бариха хүрэтэр хашуулдаг, мүрдүүлдэг байгаа. Энэ хотодо христиан һүмын барилга Павелай Эфес хотодо лүндэн табижа байха үетэй холбоотой байжа магад.

2. Араавиһаа Зүүн Энэдхэг руу абаашагдадаг, үүргэнэтэй модонһоо (Cistus ereticus) абтадаг хоншуу зүйл. Эртэ урда сагһаа эхилжэ, смирнэ худалдаа наймаанай нэгэ зүйл байһан, үхэһэн хүнүүдэй бэе арюудхаха хоншуугай бүридэлдэ, тиин Хуушан Хэлсээн соо оло дахин дурдагдана. Тэрэ хаан болон түшэмэлнүүдтэ хүндын тэмдэг болон барюулагдадаг үнэтэй сэнтэй бэлэгүүдэй бүридэлдэшье ородог байгаа.

Содом ба Гоморро

Ажаһуугшадайнь нүгэлнүүдэй түлөө Бурханай тэнгэриһээ галаар һүнөөһэн эртэ урдын Ханаһаанай хотонууд.

Соломоон

Давид хаанай хүбүүн. Эсэгынгээ һүүлээр Израилиин хаан байһан (Христоосой мүндэлхын урда тээхи 10-дахи зуун жэл). Тэрээнэй зонхилхо үеын ерэхэдэ, дайн дажар дүүрээд, Израилиин хаанта засаг һайн хүгжөөд байһан юм. Соломоон сэсэн ухаатайгаараа болон баян байһаараа мэдээжэ болоо; Тэрэ Иерусалимда түрүүшын Һүмэ баряа. Соломооной хаан байхада Израиль һүр хүсэтэй болон нэрэ солотой болоо. Бурханай һахил доро Соломооной хааншалга энхэ тайбанаар болон амгаланаар үнгэрөө. Тиибэшье тэрэ мүнгэнэй татабари дээшэнь болгоо, сэрэгээ, тиихэдэ һамгадаа, дэрэ хубаадаг эхэнэрнүүдээ олошоруулаа. Наһатай болоод байхадаа Соломоон һамгадайнгаа үгэдэ орожо, ондоо бурхадта һүзэглэдэг болоо. Бурхан энээнэйнь түлөө тэрэниие хэһээгээ, Соломооной наһа бараһанай һүүлдэ Израилиин хоёр хубида хубааралгые болюулаагүй. Хуушан Хэлсээнэй зарим номууд Соломооной нэрэтэй холбоотой: Соломоон хаанай һургаал, Экклезиастын ном, Соломооной Дуунай Дуун.

Суббото

Еврей арадай тоололгоор долоон хоногой эгээл һүүлшын үдэр – суббото, израильшуудай нангин үдэр. Моисейн дамжуулһан Һургаалай ёһоор, энэ үдэр болбол дууһан Бурханда зорюулагдаха ёһотой, тиимэһээ энэ үдэр ажал хэхэ хорюултай. Наранай жарган орожо, боро хараанай эхилхэтэй хамта еврей арадай үдэр эхилдэг. Тиимэһээ субботын үдэр бол пятницын үдэшэ наранай шэнгэһэн сагһаа эхилээд, субботын наранай шэнгэтэр үргэлжэлдэг. Еврей арадай мүргэлэй гэрнүүдэй – синагогонуудай бии болоходо, иудейшүүд тэндэ субботын үдэр сугларжа, Һургаалай номуудые уншадаг, зальбардаг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ фарисейнүүд субботын үдэр үйлэдэхэ хорюултай хэрэгүүдые нарибшалан тооложо бэшээд, эдэ заабаринуудые жэншэдгүй сахихые зониие уряалан байгаа. Иисүүс Христоос хадаа суббото тухай ёһо заабариие фарисейнүүдһээ ондоогоор ойлгодог бэлэй. Тэрэ бол һайн хэрэгүүдые субботын үдэршье үйлэдэхэдэ болохо гэжэ хэлэдэг һэн. Тиимэһээ Тэрэ зониие субботын үдэршье аргалдаг, хүнүүдэй ажабайдалда ба хэрэгтэй зүйлнүүдтэнь анхаралтай байха хэрэгтэй гэжэ һэргылдэг бэлэй.

Сээртэй ба сээргүй

Хуушан Хэлсээн соо эдэ үгэнүүд гол түлэб ёһолол хэхэдээ сэбэр байлгада хабаатай. Моисейн Һургаалай ёһоор израильшууд сээртэй ба сээргүй, арюун ба бузартайе илгаруулха ёһотой байгаа. Зарим амитад, шубууд болон загаһад, юумэнүүд, эдеэнэй янза сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог байгаа, тиихэдэ энэ үгэ хүндэшье хабаатай байһан. Тодорхойлбол, хүн сэбэр бэшэ эдеэ эдеэгүй һаа, нойтон хамуу үбшэнтэй амиды гү, али үхэһэн хүнэй бэедэ хүрөөгүй һаа, шуһатай шархагүй һаа, сэбэр гэгдэдэг байгаа. Эхэнэр хүн һарынхиингаа ерээд байхада гү, али түрэһэнэйнгөө удаа сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоологдодог һэн. Нойтон хамуу үбшэнтэй гү, али ондоо үбшэнтэй хүнүүд сэбэр бэшэ, бузартай гэгдэдэг байгаа. Сэбэр бэшэ, бузартай хүнүүд шажанай ёһололнуудта хабаадаха эрхэгүй, тиихэдэ сэбэр юумэндэ хүрэхэ эрхэгүй байһан. Бэеэ сэбэрлэхын тула хүн тусхай ёһолол гараха ёһотой байһан. Тодорхойлбол, сэбэрлэгдэхын түлөө үргэл үргэгдэдэг байгаа, хүниие эсообоор, хоншуу үнэртэй ногоон ургамалаар сүршэдэг байгаа; тиихэдэ хүн бэеэ угааха, хубсаа угааха ёһотой байгаа. Шэнэ Хэлсээн соо ёһололой сэбэр байлга гээшэдэ хандаса ондоо болоно. Иисүүс Христоос хүнэй сэдьхэлээ нүгэлһөөн сэбэрлээгүй һаань, гадаада бэеын сэбэрлэл ямаршье удхагүй гэжэ Өөрынгөө һургаал соо хэлэнэ. Христоосой амидырһанай һүүлдэ Пётр лүндэншэнэй Бурханһаа абаһан шэнэ тайлбари соо Тэрэнээр сэбэрлэгдэһэн юумые сэбэр бэшэ, бузартай гэжэ тоолохогүй, юундэб гэхэдэ бии болгогдоһон юумэнүүд удхаараа сэбэр бэшэ байха ёһогүй юм гэжэ хэлэгдэнэ.

Тайган түшэмэл

Эртэ урда сагта олонхи арадуудай хаашуулай һамгадые заһуулһан зарасанууд харадаг байһан (еврейнүүдтэ иимэ заншал байгаагүй). Заримдаа хаашуулай хажууда тэдэ ехэ нэрэ хүндэтэй боложо, дээдын тушаал эзэлдэг байгаа. Тиимэһээ «заһуулһан, эмнюулһэн зараса» гэжэ үгэ «ордоной түшэмэл» гэжэ үгэтэй адли удхатай болодог байгаа.

Талхан үргэл

Амитанаар болон ондоо эдеэгээр үргэлнүүдэй илгаань ямар бэ гэхэдэ, ондоо эдеэгээр үргэлэй хэгдэхэдэ, амитан нэрмэгдэдэггүй байһан. Талхаар үргэлэй гол удхань бэлэг барилга болоно: ехэнхидээ Бурханда (болон санаартадта) һайн ургасынгаа түлөө баяр хүргэһэн бэлэг байгаа. Талхаар үргэл соо, һанаад үзэхэдэ, тоһон болон занданай дабирхай соо дабһа нэмэжэ холигдоһон миин орооһон, тиихэдэ шарагдаһан орооһон гү, али нюдэгдэһэн ба булагдаһан орооһон ородог байһан.

Тахилай обоонууд

Гүбээнүүдэй оройдо, зарим ушарта томо модонууд доро гү, али хүнды соо түхеэрэгдэһэн Ханаһаан шажанай тахилай обоонууд. Тэндэ Астарта гэжэ эхэнэр бурханда мүргэхэ бахананууд бодхоогдожо, тэндэ үргэл хэгдэдэг байһан юм. Газараа шэнэлэн, үрэжэл һайтай болгохын тула тэндэл янхан ябадал элбэг дэлгэрэнхэй байгаа. Бурхан лүндэншэдөөрөө дамжуулан, иимэ үйлэ хэрэгүүдые ехэ буруушаадаг юм.

Тиир ба Сидоон

Тиир болон Сидоон хотонуудай газарнууд дээрэ, Дундада далайн эрьеэр байһан Финики хаан түрэ. Мүнөө сагта энэ Ливаанай газар.

Тоһо түрхихэ, тоһодохо

Шажанай тусхай ёһо гурим хэжэ – толгой дээрэнь оливын тоһо түрхижэ, хүниие гү, али хэрэгсэл Бурханда алба хэхын тула шэлэн абалга. Тусхай харюусалгатай даабари дүүргэхэ санаартан гү, али хаан болохо Бурханай шэлэһэн хүнэй магнай нангин тоһоор түрхидэг байһан юм. Зарим ушарта лүндэншэдэйшье магнай нангин тоһоор түрхигдэдэг байгаа. Тиихэдэ оливын тоһоор үргэлэй шэрээ, Майхан һүмые арюудхадаг байгаа. «Магнай нангин тоһоор түрхилгэ» гээшын далда удхань хүнүүдэй Һүмэдэ ороходоо тэдэнэй Бурханһаа абаһан шэлэлгэ болон Бурханда алба хэхын тулада тэдээндэ дээрэһээ үршөөл гэһэн удхатай.

Түгэс шатаалта үргэл

Энэ үргэлэй нэгэ тусхай янза мүн, үргэл хэгдэхэдээ нэрмэгдэһэн амитан бүхэлёорөө үргэлэй шэрээ дээрэ шатаагдадаг байһан. Одноо үргэлнүүдтэ үргэлэй хубинь лэ шатаагдажа, үлөөшэнь эдигдэдэг байһан. Гал түлигдэжэ, тэрэ үргэлые утаан болгодог байгаа. Бүхэлёор шатаагдаһан үргэлэй хангалтай үнэр тэнгэри өөдэ дэгдэжэ, Бурханиие зохидшоодог байгаа.

Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Иудейнүүдэй шухала һайндэрнүүдэй нэгэн, еврей хэлэн дээрэ шавуот гэжэ нэрэтэй. Еврей литын гурбадахи сиван һарада тэмдэглэгдэдэг байгаа. Шэниисэ хадаһанай удаа долоон долоон хоногой (седьмицын) һүүлээр гү, али түрүүшын таряанай боолто. Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэртэ асарагдаһанһаа табидахи үдэртэ энэ һайндэр үнгэргэгдэдэг байгаа. Хүнүүд Бурханда олон ондоо үргэл, тэрэ тоодо хилээмээр үргэл, орооһонһоо түрүүшын ургасын дээжээр үргэл хэдэг байһан юм. Шэнэ Хэлсээнэй үеын ерэхэдэ, энэ һайндэр Табидахи үдэрэй (Пятидесятницын) һайндэр гэжэ нэрэтэй байгаа. Энэ һайндэрэй үдэртэ Иисүүс Христоосой шабинарта Арюун Һүлдэ бууһан байна.

Урим ба туммим

Бурханай хүсэл мэдэхын тула хэрэглэгдэдэг шулуунууд. Тэдэ хоёр юумэн түрүүшын санаартанай үбсүүндэ үлгөөтэй байдаг дүрбэн булантай хайрсагхан соо байдаг байгаа, тэрээниие үшөө «зарга шүүлгын хайрсагхан» гэдэг һэн. Энэ хоёр шулуугаар жээрэб шэдэдэг байгаа ха гэжэ тоологдодог, нэгэниинь «тиимэ, болохо», нүгөөдэнь – «үгы, болохогүй» гэжэ удхатай байгаа.

Үзэгдэл

Хүнэй унтажа байхада гү, али онгондо ороходонь харагдадаг юумэн гү, али үзэгдэл. Хүн (ехэнхидээ лүндэншэн) үзэгдэл соогоо хараһан шэнэ зүйл тухайгаа гол түлэб хүнүүдтэ хөөрэхэ ёһотой байһан.

Хуушан Хэлсээн соо харуулаатай Бурханаар эльгээгдэһэн үзэгдэлнүүд тухай лүндэншэдэй бэшэһэн номууд соо хөөрэгдэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй номууд соо Бурхан үзэгдэлнүүдээр зальбаралнуудта харюу үгэнэ, тиихэдэ элшэд болон шабинартаа юуб даа хэхыень даалгана, тэдэниие заабарилна, һургажа хэлэнэ.

Үнэн шударга

Хуушан хэлсээн соо гансал Бурханда найдадаг, Тэрээнтэйгээ Хэлсээндэ үнэн сэхэ, Бурханай бүхы заабари заатагүйгөөр дүүргэдэг, Тэрээнэйл үгэ дууладаг хүн дээрэ харуулаатай шанарнуудта хүртэһэн хүн гэжэ тоологдодог байһан. Тиимэ хүн «Бурханай үгөөр ябадаг», тиихэдэ ондоо хүнүүдтэй харилсахадаа гансал ёһо гуримда тааруугаар харилсадаг байгаа. Энэ бүгэдэ тиимэ хүниие Бурханай урда сагааруулдаг байһан гээшэ. Үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал – Бурхан шанарай нэгэн. Тэрээн тушаа хэлэхэ болоо һаа, Тэрээнэй үйлэ хэрэг үнэн сэхэ болон үнэн зүб, тиимэһээ Тэрээнэй Өөрынгөө тангариг болон Хэлсээндээ үнэн сэхэ байһыень харуулна. Бурхан һахил хүртэһэн хадаа Тэрээнэй хойноһоо дахаһан хүнүүдые абарна ба сагааруулна. Шэнэ Хэлсээн соо үнэн шударга, сэхэ, зүб байдал ехэнхидээ хүнэй Бурханда һүзэглэдэг болон найдадаг байһантайнь тааруулан харуулагдана. Бурханай хүсэл дүүргэхэ гэжэ хүнэй өөрөө үнэн шударга, сэхэ, зүб байдалтай болохо эрмэлзэлтэй байгаашье һаань, Бурханай хүнэй бүхы нүгэлыень хүлисэбэлнь ба тэрээниие сагааруулбалнь, тэрэ ёһотой һахил хүртэһэн болохо байна.

Үргэл үргэлгэ

Моисейн Һургаалай ёһоор, израильшууд Бурханда үргэл болгон амитадые үргэдэг байһан: тэдэнээ гаргаад, һүүлээрнь нэгэ хубиинь гү, али бүхэлеэр үргэлэй шэрээ дээрэ шатаадаг байһан, үлөөшыень (хэрбээ үлэбэлнь) хүнүүд эдихэ аргатай байгаа. Мойсейн үе сагһаа эхилээд, үргэлнүүд нэгэл газарта – урдань Майхан һүмэ соо, һүүлээрнь Һүмэ соо – үргэгдэхэ ёһотой, тиихэдэ ехэнхи ушарта тэрэ үргэлнүүдые санаартад лэ хэхэ ёһотой гэжэ Бурхан эрилтэ табиһан байна. Амитадһаа гадна үргэл болгон хилээмэ, үзэмэй дараһан архи, оливын тоһо, шэнэ ургасынгаа дээжэ үргэхэдэ болохо байгаа.

Олон ондоо янза үргэлнүүд байгаа, янза бүхэн өөрын удхатай: нүгэлөө сагааруулхын, Бурхандаа буянта хэрэгэйнь түлөө, масагай, миин өөрынгөө һанаагаар баяраа хүргэхын түлөө хэгдэдэг – иимэ үргэлнүүд Бурхан болон хүнэй суг хоолдо хүртэбэ гэһэн һүлдэ удхатай байгаа.

Тэрээнһээ гадна санаартан болон левидүүд израильшуудай Бурханда үргэл гэжэ асарһан эдеэ хоолһоо өөрынгөө эдишэ абадаг бэлэй. Христоосой хэрээһэн дээрэ наһа бараһан ушар дэлхэйн бүхы арадуудай нүгэлэй түлөө үргэгдэһэн үргэл гээшэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо харуулагдана.

Үргэлэй хурьган

Тахил болгон хурьга үргэдэг заншал эртэ урдын сагһаа хойшо мэдээжэ бэлэй. Моисейгээр дамжуулан, израильшуудта Бурханай үршөөһэн Һургаалай ёһоор, санаартад нангин Һүмэ соо үглөө, үдэшэ бүри, мүн Паасхын, бусад һайндэрнүүдэй үедэ ба тусхай ушараар Бурханда тахил болгон хурьгадые үргэдэг байгаа. Үргэлэй хурьганай шуһан хадаа зониие Бурхантай эблэрүүлдэг, иимэ тахилай аргаар Бурхан израильшуудай нүгэл хүлисэдэг һэн. Арюудхагша Иоанн Иисүүсые Бурханай хурьган гээд нэрлэхэдээ, бүхы дэлхэйн нүгэлэй түлөө тэрэ тахил болгон үргэгдэхэ гэжэ уридшалан хэлэһэн гэхэ.

Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ

Утаараа нэгэ тохой (хахад метр) үргэнөөрөө нэгэ, үндэрөөрөө хоёр тохойн хэмжээтэй ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдэдэг байгаа. Тэрээнэй дээдэ болон хажуу тээхи талануудынь алтаар хушаатай, харин табагынь алтан сахариг баглаатай байгаа. Үргэлэй шэрээ нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байһан. Тэрэ газаа, хүшэгын хажуудахи Хэлсээнэй бэшэгтэй ханзын хажууда байдаг һэн. Бурханай санзай тэрээн дээрэ хангалтуулжа, санаартан уншалгаа хэдэг байгаа. Үргэлэй зэд шэрээ мүн лэ ситтим гэжэ модоор (буряадаар, акацяар) хэгдээд, зэдээр хушагдадаг байгаа. Хэмжээнүүдынь: утаараа табан, үргэнөөрөө табан, үндэрөөрөө гурбан тохой. Тахилай табагай углуунууд тэдээнтэй нэгэ бүхэли болоод байһан эбэрнүүдээр гоёогдодог байгаа. Нэгэ газарһаа нүгөө газарта табигдахадаа, сахариг болон модон һургаагаар абаашагдадаг байгаа. Тэрэ Майхан һүмын газаа байдаг байгаа, тэрээн дээрэ санаартан уншалгаа ябуулдаг бэлэй.

Үреэхэ, юрөөхэ

Ямар нэгэн хүндэ буян хэшэг үршөөхэ гэһэн удхатай үгэ. Бурхан хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, хүниие үреэхэдөө, тэрээндэ ямар бэ даа һайниие, жэшээлбэл, амжалта, энхэ тайбан байдал, олон үри хүүгэдые, ажамидарал бэлэглэнэ. Хэндэ буян хэшэг үршөөхэеэ, хэниие үреэхэеэ Бурхан Өөрөө шиидэдэг. Хэрбээ нэгэ хүн нүгөө хүндэ буян хэшэг үршөөхэдөө, тэрэниие үреэхэдөө, һайниие тэрээндэ хүсэнэ.

Абраһаам, Исаак болон Яков гэжэ нэрэтэй дээдын санаартадай хүүгэдтээ буян хэшэг үреэхэдэнь, тэдэнэй үгэ жаргалтай ерээдүй тухайнь лүндэн, уридшалан айлдахалга бэлэй. Хүн гээшэ Бурханда буян хэшэг үршөөхэдөө, Бурханиие үреэхэдөө, Тэрэниие алдаршуулна, Тэрээндэ баяраа хүргэнэ. Иисүүс дэгдэхынгээ урда тээ үхибүүдтэ болон Өөрынгөө шабинарта буян хэшэг үршөөһэн, тэдэниие үреэһэн байна. Христоосой шабинар Бурханай буян хэшэг тарааха хүнүүд болоно гээшэ, тиихэдээ тэдэнэй үреэл дайсад болон харшалагшадташье хүртэхэ юм. Буян хэшэг үршөөхэ, үреэхэ гээшэ харааха гэжэ үгэдэ харша удхатай.

Үхэлэй орон

Наһа барахадаа бүхы зон – үнэн зүб ба нүгэлтэншье – газарай гүн соо оршодог Үхэлэй орон руу уруудан буудаг гэжэ тэрэ холын үе сагта Дүтын Дурна зүгэй олохон арадууд тоолодог байгаа. Еврейн Библи соо энэ түби шеол, грек хэлэн дээрэ хадес гэжэ нэрлэгдэнэ. Мүнөө үеын шажан шудлалын эрдэмэй «тамын орон» гэжэ ойлгосо энээнһээ ондоо. Нүгшэһэн уладай һүнэһэн Үхэлэй орон соо унтажа байһантай адли, «элинсэг хулинсагуудтаа ябаа» гэжэ тоологдодог байгаа ха. Хүн бүхэн нүгшэһэнэйнгөө удаа газар дээрэхи ажамидарал тухайгаа тоосоо бариха, тиихэдэ нүгэлтэй хүнүүд хэһээгдэхэ, зүгөөр буянтай зондо жаргал үршөөгдэхэ гэжэ иудейнүүд этигэдэг байһан байгаа. Манай ээрын урдахи гурбадахи зуун жэлһээ эхилээд Христоосой мүндэлһэн үе саг хүрэтэр үргэлжэлһэн түүхэ энээн тухай гэршэлнэ. Шэнэ Хэлсээниие абажа харабал, Иисүүс үхэл дабажа гарана. Иигэжэ Тэрэнэй илалта Үхэлэй орон тухай ойлгосодо нүлөө үзүүлээ, юундэб гэхэдэ Тэрэ нүгшэһэн болон амиды зоной Бурхан болоо мүн гэжэ зураглагдана.

Галабай эрьехэдэ, тэдэ бүгэдөөрөө амидырха, тиигээд нүгэлтэй зон тусхай бэлдээтэй газарта хэһээгдэдэг байха, Шэнэ Хэлсээн соо тэрэ газар «геенна» гэжэ нэрлэгдэнэ.

Тамын, хэһээлтын, хосоролтын газар мүнөө үеын шажан һургаалай ёһоор буряадаар «тама» гэгдэдэг.

Фараон, Египедэй хаан

Эртэ урдын Египедтэ засаг түрэ баригшые (хааниие) энэ үгөөр нэрлэдэг байһан юм. Тэдэнэй нэгэниинь Яковой хүбүүн Иосифто һайнаар хандадаг, нүгөөдэнь израильшуудые тэдэнэй Египедһээ гарахынь урда тээ хатуу шэрүүнээр дарладаг байһан бэлэй.

Фарисейнүүд

Шэнэ Хэлсээн соо нэрлээтэй, иудейнүүдэй шажанай гол бүлгэмүүдэй нэгэн. Фарисейнүүдэй түлөөлэгшэд Синедрион руу ородог байһан. Сайдукейнүүдтэ орходоо, фарисейнүүд гансашье Моисейн Һургаалай бэшэ, үшөө олон тоото аман домогуудай эрилтэнүүдые аргагүй наринаар дүүргэдэг байгаа. Тэрээнһээ гадна Бурханай зарга шүүлгын үдэрэй ерэхэдэ, үхэһэн бүхы хүнүүд Бурханай урда зогсохоёо амидырха гэжэ тэдэ тоолодог һэн. Тэдэ ёһололнуудаа сэбэрээр, нягтаар үнгэргэдэг байһан, тиин арад зон соо аргагүй хүндэтэй байһан, тиихэдэ бидэ һүзэгтэй, хатуу шанга зантай зонбди гэжэ өөһэдөөрөө омогорходог байгаа. Шажанай журам тиимэ шанга бэшэ, эрилтэ һулатайгаар сахидаг хүнүүдтэ фарисейнүүд дээрэлхүүгээр хандадаг байгаа. Иисүүс фарисейнүүдэй һургаал сэхээр һажааха гү, али тэрэниие дахахаһаа һэргылдэг байгаа, юундэб гэхэдэ фарисейнүүд ехэнхидээ Моисейн Һургаалнуудые бэелүүлхэдээ гадаада, харагдаатай таладань лэ анхаралаа хандуулдаг байһан байна. Христоосто һүзэглэхынгөө урда тээ Павел лүндэншэн фарисей байһан юм.

Хаан түрэ

«Хаан түрэ» гэжэ үгэ хоёр гол удхатай: «хаанай засаг» болон «хаанай эзэмдэдэг газар». Библи соохи «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ нэн түрүүн Бурханай энэ дэлхэй дээрэ хизааргүй засагтай байһые харуулна. Тиихэдэ тэрэ холбоо үгэ Бурхан болон Тэрэниие өөрынгөө Хаан гэжэ абаһан хүнүүдэй харилсаан тухай хэлэнэ. Бурханай хаан түрэ тухай лүндэншэд хэлэһэн байгаа. Иудейнүүдэй ерэхэ Бурханай табисууртые Бурханай Хаан гэжэ хүлеэдэг байһан дээрэһээнь, Тэрэнэй хаанта засаг Бурханай хаан түрэтэй сэхэ холбогдодог байһан. Тиимэ Хаан түрын мандаха тухай Арюудхагша Иоанн хэлэһэн юм. Иисүүс Христоос Тэрэнэй ерэхэдэ хүн зондо «хүрэһэн» Бурханай хаан түрэ тухай лүндэн хэлэхэдээ, тэрэ Хаан түрэ руу гансал оюун сэдьхэлтэй болохо гэжэ аргагүй ехэ оролдосо гаргаһан лэ хүнүүд орохо аргатай гэһэн байна. Иисүүс Христоосой амидырһанай һүүлдэ лүндэншэдэй һургаалнууд соо Бурханай хаан түрэ «Арюун Һүлдэтэй үнэн һүзэг, энхэ тайбан болон баяр» юм гэжэ хэлэгдэнэ. Юрэнхы дээрээ Бурханай хаан түрэ газар дэлхэй дээрэ Христоосой ерэхэдэнь оршохо юм: урданай оршон хадаа шэнэ оршоноор һэлгэгдэн үгы болохо, тэндэ Бурхан бүхы юумэн соо байха. «Бурханай хаан түрэ» гэжэ холбоо үгэ ехэнхидээ Шэнэ Хэлсээн соо хэрэглэгдэнэ. Матвейн Дуулгаһан Һайн Мэдээсэл «Бурханай хаан түрэ» гэжэ үгын орондо оло дахин «Тэнгэриин Хаан түрэ» гэжэ үгэ хэрэглэнэ, юундэб гэхэдэ тэрэнэй Һайн Мэдээсэл гол түлэб Бурханай нэрэ миин хэрэглэдэггүй иудейнүүдтэ захиһан удхатай.

Халдейшүүд

Вавилооной хаанта засагай газар дээрэ һуурижаһан арадуудай нэгэн, тэдэ засаг баригшадшье байгаа. Энэ үгэ ехэнхидээ Вавилооной хаанта засагай бүхы арадай нэрэ болон хэрэглэгдэдэг.

Ханаһаан

Хаамай хүбүүн байһан Нойн ашануудай нэгэнэй нэрэ, тиихэдэ тэрэнэй үри һадаһадай (хананейнүүдэй) ажаһуудаг байһан Дундада далай болон Иордан мүрэнэй дунда байдаг газарай нэрэ. Бурхан Абраһаамда болон тэрэнэй үри һадаһадта энэ газар эзэмдэхыень үгэхэб гэжэ үгөө үгэһэн байна. Сагай ябахада, аалиханаар Ханаһаан израильшуудаар эзэлэгдэһэн байна.

Хараал

Бурханай нэрэтэй эблэршэгүй, Тэрээнэй нэрээр һүнөөгдэхэ юумэнүүд: дайнай дүүрэхэдэ баряанда абаһан хүнүүд, адуу мал, олзоборилһон юумэнүүд; тэдэ бүхы дээрээ Бурханда үргэл болон үргэгдэхэ ёһотой байгаа. Тэрээнһээ гадна Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн эблэршэгүй, һүнөөгдэхэ юумэн болбол Һайн Мэдээсэл буруугаар тайлбарилһан зон болон Иисүүс Христоосто этигээгүй хүнүүд, тэдэниие Бурханһаа һалгаан холодуулха хэрэг гээшэ хараалда хүртөөхэ гэжэ удхатай гээд хэлэһэн юм.

Херүүб, херүүбүүд

Библи соо Бурханда тусхай дүтэ тэнгэриин амитад херүүбүүд гэжэ нэрэтэй. Израильшууд херүүбүүдые ой ухаандаа тухайлхадаа, тэдэ хаан шэрээ дээрэ һууһан Бурхантай тэргэдэ хүллүүлһэн, далитай мантан томо амитад гэжэ һанадаг байгаа. Тиимэ тула хоёр алтан херүүбүүд Бурханай хаан шэрээгэй һүлдэ гэжэ һанагдадаг байһан, израильшуудай нангин эрдэни болохо Хэлсээнэй ханзын хабхаг дээрэ хээтэй байһан юм. Тиихэдэ тэдэнэй хоёр алтан дүрсэ Соломооной Һүмэ соо байдаг байгаа.

Хиннээрэт нуур

Иордан мүрэнһөө урдажа гарагша, Галилей нютагта байдаг сэбэр уһатай томо нуур. Энэ нуур Библи соо ондо ондоогоор нэрлээтэй байдаг – Гэннэсарээт нуур, Хиннээрэт, Тибериада далай. Тэрэ нуур олон янзын загаһатай, тэндэ ёһотой шуурган болодог, тиимэһээ ехэнхи ушарнуудта далай гэжэ нэрлэгдэдэг.

Хорээб

Харагты: Синай хада тухай.

Хотон хүреэн

Сүл губяар ябахадаа, Израилиин бүхы арбан хоёр обогой майхангуудаа татаад табиһан томо газар.

Христоос шажантан

Иисүүс Христоосые Абарагшамни гэжэ тоолодог, Тэрэнэй Һургаалаар ажамидархаяа оролдодог, Иисүүс Христоосой Һургаал баримталагша болон Тэрэнэй шаби. Христоосой шабинар «христоос шажантан» гэжэ үгөөр түрүүшынхеэ Сириин Антиохия соо нэрлэгдээ. Шэнэ Хэлсээн соо энэ үгын гурба дахин хэрэглэгдээшье һаань, удаань тэрэ бүгэдын хэрэглэдэг үгэ болоһон юм.

Хуушан Хэлсээн

Израильшуудай Египедһээ гараһанай удаа Синай хадын оройдо Бурханай тэдээнтэй баталһан Хэлсээн юм. Гол хубинь – Һургаал. Энэ Хэлсээн тухай, тиихэдэ израильшууд яажа тэрээниие сахидаг байгааб гэжэ «Хуушан Хэлсээн» гэһэн нэрэтэй номуудай согсолбори соо хэлэгдэнэ. Энэ согсолбори олон зуун жэлнүүдэй хугасаа соо ондо ондоо хүнүүдээр бэшэгдэһэн, Шэнэ Хэлсээнтэй хамта христиан шажантанай Библи болоно.

Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн

Еврей бен-адам, араам бар-энош гэжэ үгэнүүд сэхээр «хүнэй хүбүүн» гээд оршуулагдадаг, «хүн», «үхэдэг хүн» гэжэ удхатай. Жэшээлбэл, Бурхан Эзэкээл лүндэншэдэ хандахадаа, тэрэниие хүн түрэлтэнэй хүбүүн гэнэ. Даниил лүндэншэн Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн гэжэ ерэхэ Бурханай табисууртые нэрлэнэ, Тэрээндэ Бурхан бүхы арадууд дээрэ мүнхэ засаг үгэхэ байһан. Һайн Мэдээсэл соо Даниилай лүндэнһөө уламжалан Иисүүс Христоос Өөрыгөө байд гээд лэ Хүн түрэлтэнэй Хүбүүмби гэнэ.

Хэлсээн

Хүнүүдэй хоорондо гү, али Бурхан болон хүн хоёрой хоорондохи хэлсээн. Хоёрдохи ушартань гол түлэб Бурхан найдуулга үгэдэг, тиихэдэнь хүн журам, хуули дүүргэхэеэ зүбшөөдэг; хэлсээн нэгэшье талын байжа болохо (Бурхан үгэеэ үгэдэг). Зарим ушарта хэлсээгээ баталхын тула үргэл үргэгдэдэг байһан юм. Бурханай хүнүүдтэй баталһан Хэлсээн Библиин гол һуури эзэлнэ. Синай хадын оройдо Бурхан Моисейгээр дамжуулан, бүхы еврей арадтай Хэлсээ баталаа. Бурхан еврейнүүдые үреэжэ, бүхы дайсадһаа хамгаалжа байхаб гэжэ үгэеэ үгэнэ, тиихэдэ еврей арад Һургаал соо хэлэгдэһэнэй ёһоор, өөһэдөө Тэрээндээ үнэн сэхэ байха, Тэрэнэй хүсэл дүүргэхэ ёһотой байгаа. Хэлсээнэй баталагдаһан, тэрээниие яажа дүүргэжэ байһан тухай номуудай согсолборитой адли, энэ хэлсээн Хуушан Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Лүндэншэд Бурхан болон зоной хоорондо шэнэ хэлсээн баталагдаха гэжэ уридшалан хэлэһэн байдаг. Тэрэ Хэлсээн Иисүүс Христоосой наһа баралга болон амидыралгаар баталагдаа юм гэжэ Һайн Мэдээсэл соо хэлээтэй. Энэ Хэлсээн тухай Шэнэ Хэлсээнэй номууд хөөрэнэ. Мүнөө үе сагта Бурханай арад гээшэ Христоосто үнэн сэхэ һүзэгтэй ямаршье үндэһэ яһанай хүнүүд болоно.

Хэлсээнэй ханза

Израильшуудай эгээ шухала эрдэни: модоор хэгдэнхэй, алтаар бүрхөөгдэнхэй ханза. Синай хада дээрэ Израилиин арадтай Бурхан хэлсээ баталхадаа, 10 һургаал бэшээтэй хоёр хабта шулуу Моисейдэ үгөө бэлэй. Тэрэ хоёр хабта шулуун Хэлсээнэй ханза соо хадагалагдадаг. Ханзын хабхаг дээрэ алталаатай, далинуудаа дэлиһэн хоёр херүүбэй дүрсэ байдаг. Эртэ урдын еврей хэлэн дээрэ хабхагынь каппорет, тодорхойлбол, «даралта, хушалта; нүгэлөө наманшалга (бэеэ арюудхалга)» гэжэ нэрэтэй байгаа. Ханза Майхан һүмын, һүүлээрнь Һүмын Нангинай нангин газарта оршодог.

Хэмоош

Моһаабуудай һүзэглэдэг байһан эртэ урдын шажанай бурхан.

Хэрмоон хада

Израилиин хойто зүгтэ байдаг хамагай үндэр хада.

Хэрээһэн

Римэй хаанта түрэдэ, Иисүүс Христоосой үедэ эгээ хүндэ гэмтэ хэрэг үйлэдэһэн хүнүүдые саазалхадаа хэрэглэгдэдэг арга хэрэгсэл. Тэрэ ямар түхэлтэй байгааб гэхэдэ: сэхэ углуунуудтайгаар хадагдаһан хүнлэлэн модотой газарта зоогдооһон бахана байгаа. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүнүүдые тэрэ хэрээһэндэ уяад гү, али хадаад, тулижа үхэхыень орхидог байһан. Иигэжэ саазалагдаха гээшэ айхабтар аймшагтайда, тиихэдэ эшхэбтэртэ тоологдодог байһан. Хэрээһэндэ үлгэгдэхэ хүн саазалалгын газар руу хэрээһэнэйнгээ хүндэлэн модо өөрөө абаашаха ёһотой байгаа. Энэ хадаа «өөрынгөө хэрээһэ абаад ябаха» гэжэ ород үгын анхан удха болоно. Иисүүсэй хэрээһэндэ үлгэгдэжэ наһа бараһанай удаа хэрээһэн гээшэ Тэрэнээр олгогдоһон абаралгын болон ажамидаралай һүлдэ тэмдэг болоо юм.

Һайн дуранай үргэл

Хүнэй Һүмэдэ ерэхэдэ һайн һанаагаараа, өөрынгөө дураар үргэһэн орооһон, тоһон, үзэмэй дараһан архи гү, али мүнгэн.

Һайн Мэдээсэл

Эвангелион гэжэ грек үгэ бүхы һайн мэдээсэлдэ хабаатай, жэшээлбэл, дайнай дарагдаһан, илалтын мандаһан, энхэ тайбанай оршоһон гү, али хаан түрын уг залгамжалагшын түрэһэн тухай мэдээсэлые энэ үгөөр дамжуулмаар. Энэ оршолон дэлхэй дээрэ Бурханай табисууртын (грек хэлэн дээрэ – Христоосой), мүндэлэн түрэһэн тухай мэдээсэлые Бурхан Өөрын эльгээмэлнүүдээр дамжуулан, арад зондо дуулгаһан байна. Тэрэнэй мүндэлхэ тухай үлэ мэдэг тэмдэгүүдые Хуушан Хэлсээн соо оломоор. Бурханай хаан түрэ, Бурханай арад зондо дуратай тухай Һайн Мэдээсэлые Иисүүс Христоос Өөрөө тунхаглаһан байна. Энэ дуранайнгаа түлөө Бурханай хүбүүн, Абарагша Иисүүс наһа бараа, зүгөөр Бурхан Тэрэниие амидыруулаа. Иисүүс Христоосой мүндэлһэн, зоной түлөө Тэрэнэй оролдоһон, Һургаал үршөөһэн, хэрээһэн дээрэ наһа бараһан, һүүлээрнь амидырһан тухай Һайн Мэдээсэл христиан шажанай гол үндэһэн һуури болоо мүн. Христоосой газар дэлхэй дээрэ ажаһууһан, наһа бараһан, амидырһан тухай хөөрэгшэ Шэнэ Хэлсээнэй түрүүшын дүрбэн номые һүүлээрнь Һайн Мэдээсэл гэжэ нэрлэдэг болоо бэлэй.

Һургаал

Тора гэжэ эртэ урдын еврей үгэ. Һургаал гээшэ Бурханай Өөрын арадһаа ямар ажамидарал болон Өөртэнь шүтэлгэ хүлеэһэн тухайнь һургаал болоно. Тэрэ Һургаал Израилиин арадта Моисейгээр дамжуулан үгтэһэн юм. Хуушан Хэлсээн соо энэ Һургаал болон тэрэниие үршөөһэнэй түүхэ Табан ном (Библиин түрүүшын табан ном) соо хэлэгдээтэй, зарим ушарта тэрэ ном Һургаал гээд нэрлэгдэдэг. Һургаал соо израильшуудай шажанай болон юрэ бусын ажабайдал эрхилхэдэнь, тодо заабаринууд үгтэһэн, тиихэдэ тэдэнэй яажа бэеэ абаад ябаха тухай гурим журамууд тогтоогдоһон байна. Шэнэ Хэлсээн соо Павел хадаа зон гээшэ Һургаалай бүхы заабари сахижа шададаггүй, зониие хэһэн нүгэлэйнь түлөө хэһээлтэһээ Һургаал абархагүй гэжэ хэлэнэ. Тиимэһээ Шэнэ Хэлсээн соо Һургаал болбол буян хэшэгтэ эсэргүү удхатай хэрэглэгдэнэ.

Һүзэглэгшэдэй бүлгэм

Грек хэлэнһээ экклесиа гэжэ үгэ оршуулбал, «суглаан» гэжэ удхатай. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэглэгшэдэй бүлгэм Һүмэ гэжэ нэрэтэй. Тиихэдэ нэгэ нютагта ажаһуудаг, Бурханда мүргэхэеэ, Нангин Бэшэг уншахаяа болон харилсахаяа суглардаг һүзэглэгшэдэй бүлгэмүүд һүмэнүүд гэжэ нэрэтэй.

Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө

Эзэндэ зальбардаг гэр. Эндэ тусхай аргаар Эзэн Өөрөө оршодог гэжэ тоологдодог байгаа. Тиимэһээ Иерусалимай Һүмые Эзэнэй нангин Үргөө гэжэ мүн лэ нэрлэдэг бэлэй.

Һэлхэ үбшэн

Библи соо ямаршье халдабарита арһанай үбшэн иимэ нэрэтэй, юундэб гэхэдэ цараат гэжэ ехэнхидээ «һэлхэ үбшэн» гээд оршуулагдадаг эртэ урдын еврей үгэ бол олон ондоо арһанай үбшэ тэмдэглэдэг байһан юм. Хуушан Хэлсээнэй эрилтээр иимэрхүү үбшэнтэй хүнүүд бузартай гэжэ тоологдодог байгаа. Арһанай һэлхэ үбшэнтэй зониие бүлгэмһөө гаргадаг, ябуулдаг, ондоо хүнүүдтэй суг байлгадаггүй байһан юм. Юундэб гэхэдэ, тэдэнэй ондоо хүнүүдтэ үбшэеэ халдаахагүйн тула, үбшэн хүнэй ойронь хүрэхэдөө, ондоо хүнүүд бузартай болохогүйн тула энэ заршам сахигдадаг бэлэй. Һэлхэ үбшэнгөөр үбшэлһэн хүниие санаартан үнэн дээрээ тэрэ бүримүһэн эдэгэбэ гэжэ гэршэлбэл, тэрэ хүн һөөргөө бүлгэм руугаа орохо аргатай байгаа.

Шаналха, гэмээ мэдэрхэ

Энэ хадаа гэмтэйгээ, нүгэлтэй байһанаа мэдэрэлгэ, Бурханда һайшаагдаагүй урданайнгаа ажамидаралһаа арсалга болоно. Шув гэжэ еврей үгэ «орохо», «бусаха» гэһэн удхатай, гэмээ наманшалгада тааруулхада хүнэй бурханда бүхы һанаагаараа орохо, ондоо бурхадта һүзэглэхэеэ, нүгэл хэхэеэ арсаха гэһэн удхатай. Гэмээ сагааруулха нихам гэжэ еврей үгэтэй холбоотой, тэрэ «гэмтэйгээ мэдэрхэ», «шаналха» гэжэ удхатай, юундэб гэхэдэ гэмээ мэдэрэлгэ хүнэй би зүбби гэхэеэ болихоһоо, нүгэлтэ ажамидаралһаан арсалгаһаа эхилнэ. Энэ үйлэ хэрэг хэхэдээ хүнүүд масагладаг, бархирдаг, үмдөөд байһан хубсаһаяа удара, шуу татадаг, хара үнгэтэй таар хубсаһа үмдэдэг, үбсүүгээ шаадаг байһан. Гэмээ сагааруулжа байһан хүн бултан нүгэлэйнгөө түлөө Бурханһаа хүлисэл гуйна, саашадаа ганса Бурханай хүсэлөөр ябахаб, алдуунуудаа нэгэшье дабтахагүйб гэжэ хатуу тангариг үгэнэ.

Шэнэ Хэлсээн соо метанойа «ухаанай хубилалта» гэһэн удхатай грек үгэ хэрэглэгдэнэ, тиимэһээ гэмээ сагааруулгын үедэ хэгдэһэн үйлэ хэрэгүүдһээ гадна үшөө нүгэлтэ һанал бодолһоон арсажа, ухаан бодолоороо, сэдьхэлээрээ бүрин түгэс Бурханда оронхойб гэжэ харуулна. Библи соо гэмээ сагааруулга тухай олон һургаалнуудай жэшээ байха, тодорхойлбол, Иеремиин, Ёһээлэй болон Ионын, тиихэдэ Арюудхагша Иоаннай гэмээ наманшалга тухай һургаалнууд, Иисүүс Христоосой болон лүндэншэдэй номнолнууд соо мүн лэ үргэлжэлнэ.

Шолмос

Эртэ урдын грек диаболос гэжэ үгэ «гэмнэгшэ, хардагша» гэһэн удхатай. Муу һүнэһэдэй толгойлогшо ба Бурханай дайсан юм. Библи соо ондоо нэрэнүүдтэй – шолмос, Бээлзэбүүл, мэхэшэн (ислам заншалаар иблис гүүлэдэг), луу. Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ ном соо сагай эсэстэ шолмос заатагүй диилдэхэ, һүнөөгдэн үгы болохо гэжэ хэлэгдэнэ.

Шухуурга

Виноград дарахын тула хабсагай соо сабшагдан хэгдэһэн һаба. Шухуурга ехэнхидээ дороо нүхэтэй байһан, дарагдаһан жэмэсэй шүүһэн тэрэ нүхөөр доошоо, баһа хабсагай соо хээтэй багахан һаба руу урдажа ородог байгаа. Виноградай багса гол түлэб нюсэгэн хүлөөрөө дарадаг байгаа.

Шэнгэн зүйлөөр үргэл

Шэнгэн зүйлнүүдээр үргэл хэхэдээ, үргэлэй шэрээ дээрэ адхажа байгаад, үзэмэй дараһан архи гү, али тоһо үргэдэг байһан. Шэнэ Хэлсээн соо Павел лүндэншэн һайн мэдээсэл тараахада өөрынгөө үхэл иимэ үргэлтэй зэргэсүүлнэ.

Шэнэ Хэлсээн

1. Лүндэншэдэй хэлэһээр, Бурханай Израилиин арадтай хэлсээн шэнэдхэгдэхэ байһан юм. Иигэжэ уридшалан хэлэһэниинь бүтөө, Бурхан Иисүүс Христоосоор арадтай шэнэ хэлсээ баталаа. Шэнэ Хэлсээн дэлхэйн бүхы арадтай баталагдаа, тиин Иисүүс Христоосто һүзэглэдэг хүн бүхэн энэ хэлсээндэ орохо аргатай.

2. Һайн Мэдээсэл, Элшэнэрэй бүтээһэн хэрэгүүд, Бэшэһэн хандалганууд болон Иоаннай бэшэһэн гэршэлгэ гэжэ дүрбэн номуудай суглуулбари Шэнэ Хэлсээн гэжэ нэрэтэй. Энэ ном олон ондоо авторнуудтай, нэгэдэхи зуун жэлһээ эхилээд, Христоосой түрэхэ саг болотор бэшэгдэһэн, Хуушан Хэлсээнтэй хамта Библи болоно.

Эдоом

1. Улаан шара үһэтэй байһанайнь түлөө, тиихэдэ өөрынгөө ууган хүбүүнэй эрхэ улааншаг үнгэтэй улаан зармын шүлөөр худалдаһанайнь түлөө Эсаавта үгтэһэн ара нэрэ.

2. Эдоом гэжэ үгэ Эсаавай үри һадаһадай, тиин үшөө тэдэнэй газарай нэрэ.

3. Эдоом гэжэ можо Сеир хаданууд дунда оршодог байгаа, хойто хилэнь Заред гэжэ мүрэн, урда хилэ элирүүлхэнь хүндэ, тиибэшье Елаф болон Ецион-Гавер гол түлэб Эдоомдо оруулагдадаг. Халак гэжэ хадаар (Малаан хада) Израильтай хилэтэй байһан юм. Эдоом Дабһата далайһаа эхилээд Акаба гэжэ далайн тохой хүрэтэр нэмжыһэн Араб гэжэ хүндын хоёр талаар байдаг байгаа. Эндэ, Арабта эртэ урдан сагай галта уулын гал хаяһанай ашаар газарһаа халуун булагууд олон байгаа. Эдоомой гурбан талаһаа сул губяар хүреэлөөтэй байһан дээрэһээ эдомшууд газараа үргэдхэхын тула хойшоо ябаһан, тиин Иудын обогтой дайлалдаһан юм.

Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг

Эхин гэжэ ном соохи хүнэй бии болоһон тухай хөөрөөн соо аргагүй гоё сэсэрлиг зураглагдана, тэндэ түрүүшын хүнүүд Бурхантай харилсажа байна. Энэ сэсэрлиг Эдээм, сэсэрлиг, диваажан гэжэ нэрлэгдэнэ. Адаам Ева хоёр Бурханай үгэ дуулаагүй, тиигээд тэдэ диваажанһаа намнуулаа, тиин хүндэ ажал хэжэ, үбшэн хабшанда абтажа, үхэлэй засаг доро ажамидарха болоо. Лүндэншэдэй заримдаа хэлэһээрнь, галабай эрьехын урда тээ Израилиин газар диваажанай сэсэрлигтэй адли болохо, бүхы амитад дундаа эбтэй байдаг болохо. Шэнэ Хэлсээн соо Христоос энэ сэсэрлиг тухай хэлэхэдээ, амгалан ехэ жаргалтай, гуниг гашуудалгүй ажамидаралда болон Бурхантай мүнхэ харилсаантай байдалда бусан эрьехэ тухай хэлэнэ. Шэнэ Хэлсээнэй үе сагта Эдээмэй сэсэрлиг гээшэ нүгэлгүй хүнүүдэй наһа бараһанай удаадахи байдалые амгалан ехэ жаргалантайгаар, галабай эрьехэдэ тэдэнэй амидырхаяа хүлеэжэ байһаар зураглагдана.

Эзэн

Бурхан Моисей болон израильшуудтай анха удаа уулзахадаа Өөрыгөө нэрлэһэн нэрэнь – («Яхве») заншалта болон олон оршуулганууд соо Эзэн гээд хэрэглэгдэдэг. Энэ еврей үгын зүб үгүүлбэри мэдэгдэнэгүй. Хүндэтэй, засаг баригша хүнүүдтэ «эзэн» гэжэ зарим үедэ хандажа болохо.

Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр

Бурханай Өөрынгөө арад абархын тула Израилиин дайсадые хэһээхэ үдэр гэжэ эртэ урдын израильшууд энэ үдэрые тоолодог байһан. Харин һүүлээрнь энэ үдэрэй удха ондоо болоһон байна, энэ үдэр Бурхан хүн зоной түүхэдэ оролсохо, дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ лүндэншэдэй лүндэн соо хэлэгдээтэй. Бурхан энэ үдэр Иисүүс Христоосой аргаар үйлэдэжэ, бүхы дэлхэйе сүүдлэхэ гэжэ Шэнэ Хэлсээн соо хэлэгдэнэ. Энэ үдэр һүүлшын үдэр гү, али сүүдэй, зарга шүүлгын үдэр гэжэ нэрэтэй.

Элеон хада

Иерусалимай зүүн ханын хажууда байдаг үндэр бэшэ хада; тэрэ хадаһаа бүхы хото угаа һайханаар харагдадаг байгаа. Үшөө Тоһото хада гэжэ нэрлэгдэдэг һэн. Хадын хажууда оливын мододой ургадаг Гефсеманай сэсэрлиг байгаа. Энэл газарта Библиин түүхын олон ушар болоо юм: жэшээлбэл, Эзэкээл Бурханай алдар солын хото дээгүүр ошохые эндэһээ хараһан, энэ газарһаа Бурханай Зарга шүүлгын үдэрэй үйлэ хэрэгүүд эхилхэ гэжэ Захарияа лүндэн табиһан, Христоос галабай эрьехэ тухай эндэ хэлэһэн, эндэһээ тэнгэридэ дэгдэһэн байна.

Эллгээмэл, Бурханай элшэ

Бурханда алба хэдэг, зарлигыень зондо дамжуулдаг, туһалдаг ба Бурханай хүсэл айладхадаг онсо маягтай туһамаршан. «Мэдээ асарагша» гэһэн удхатай эртэ урдын еврей малах, грек ангелос гэжэ үгэнүүдһээ үндэһэтэй мүн. Энэ үгэ зарим ушарта хүнүүдтэ хандуулан хэрэглэгдэдэг байгаа. Ехэ нэрэ хүндэтэй зарим элшэнэр Библи соо Михаээл, Габриһээл гэжэ хүнэй нэрэнүүдтэй байна. Бурханай элшэнэрэй заримань Бурханай урдаһаа буһалгаалжа, үгыень дуулахаяа болижо, эрлиг шолмосой тала бариһан байдаг. Тэдэниие доройтон унагша элшэнэр гэжэ нэрлэдэг юм.

Элшэн

Хуушан грек хэлэн дээрэ энэ үгэ «элшэн», «мэдээ асарагша» гэһэн удхатай. Иисүүс Христоосой элшэ, Тэрэнэй Өөрөө шэлэжэ, Үнэн Үгэ тунхаглахыень эльгээһэн элшэн гээд Евангели соо энэ үгын удха ойлгуулагдана.

Бурханай элшэ гэһэн нэрэ зэргэ ехэ харюусалга хүндэ тоходог, гэхэтэй хамта Бурханай элшэн гээшэ аргагүй хүндэтэй хүн байгаа: Христоос Тэнгэридэ Хаан, Бурханай элшэн газар дээрэ Тэрэнэй бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэнь мүн. Христоосой газар дээрэ ажаһууха үедэ Тэрээнтэй суг аяншалалсаһан дүтын арбан хоёр шабинь Бурханай элшэнэр гэжэ нэн түрүүн нэрлэгдэхэ зэргэтэй. Христоосой наһа бараад, амидырһанай удаа Христоосой дуудагша Павел өөрыгөө Бурханай элшэб гэжэ нэрлэдэг болоһон юм. Үнэн Үгэ тараадаг ондоошье номнолшод, жэшээнь, Барнааба, мүн лэ Бурханай элшэнэр гэжэ нэрлэгдэдэг байжа магадгүй.

Эрлиг, шолмос

Бурханай дайсаниие, болон Тэрээндэ алба хэгшэдые эрлиг гэжэ нэрлэдэг, тиибэшье «эсэргүүсэгшэ» гү, али «шүүмжэлэгшэ» гэжэ үгэ – сүүдтэ зэмэлдэг хүн гээшэ. Бурханда эсэргүүсэгшэ болон ада шүдхэрнүүдэй толгойлогшо хадаа шолмос болон ада шүдхэрнүүд хүнүүдые мэхэлдэг, Бурханда ерэхэдэнь һаалта хэдэг, тэдэниие үхэл руу татадаг. Бурханай урдаһаа буһалгаалһан хүнүүд эрлигэй үгэдэ ороһон байдаг. Шолмосой дууһан диилдэхэ, һүнөөгдэхэ сагынь ерэхэ юм гэжэ Гэршэлгэ гэжэ ном соо хэлэгдэнэ. Библи соохи ондоо нэрэнүүдынь – ороолон, эрлиг, шолмос, Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл, луу.

Эртэ урдын грек хэлэн

Александр Македонскиин дайнуудай удаа грек хэлэн болбол Дундада далайн зүүн талаар ажаһуудаг арадуудай хоорондоо харилсаха хэлэн болоһон байна. Эртэ урдын еврей болон арам хэлэнүүдһээ Хуушан Хэлсээн грек хэлэн дээрэ оршуулагдаа. Шэнэ Хэлсээн хадаа олон хүнүүдэй уншаха аргатай байхын тула грек хэлэн дээрэ бэшээтэй.

Эртэ урдын еврей хэлэн

Христоосой мүндэлхэһөө урда тээхи 586 ондо Вавилооной баряанда туугдан ошохоһоо урид израильшуудай диилэнхы хубинь энэ хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг байһан юм. Тэрээн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй олонхи номууд бэшээтэй, гэбэшье баряанһаа бусаһан еврейнүүдэй олонхинь тэдээндэ түрэл арам хэлэн дээрэ ярилсадаг болоо. Шэнэ Хэлсээнэй бэшэгдэхэ үе сагта еврейнүүд гол түлэб арам хэлэн дээрэ хөөрэлдэдэг, харин ондоо арадтай харилсахадаа, ехэнхи ушарта эртын грек хэлэ хэрэглэдэг байгаа.

Эсооб

Зохид хоншуу үнэртэй ногоон ургамал. Арюудхалгын ёһололой үедэ эсообые уһан гү, али шуһан руу хээд, тэрээгээр хүндэ сүршэдэг байгаа.

Этигэл

Бурханда этигэл, Тэрээнэй хэлэһэн юумэн заатагүй бүтэхэ гэжэ лаб найдал, Бурханай хүсэл бэедээ абалга, Тэрээнэй хэлэһээр бүхы наһаараа ябалга. Шэнэ Хэлсээн соо Иисүүс Христоосто һүзэг гээшэ Тэрэниие Бурхамни болон Абарагшамни гэжэ бэедээ даажа абалга болоно.

Эфес

Бага Азиин баруун эрье дээрэ оршодог, Лидия гэжэ гүрэнэй угаа томо хото. Анханһаа Эфес хадаа грек хото байһан, һүүлээрнь Римэй ударидалга доро ороходоо, Римэй эгээ баян Аси можын түб хото болоһон байна. Эфес Римэй хаанта гүрэнэй соёлой, политикын, экономикын түбүүдэй нэгэн байһан, эртэ урда сагта дэлхэйн долоон гайхамшагуудай нэгэн гэжэ тоологдодог Артемидын ордоноор суурхаһан мүн. Энэ хотодо гол түлэб грегүүд болон эллинизмын үеын Бага Азиин олон ондоо арадууд ажаһуудаг байһан, тиибэшье тэндэ иудейнүүд яһала олоор байгаа, тэдэнэй олонхинь Христоосто һүзэгтэй һэн.

Эфод

Шажанай ёһолол хэхэдээ, санаартанай үмдэдэг хамсыгүй хубсаһан. Жэшээлбэл, Бурханай зарлиг мэдэхын тула энэ хубсаһа үмдэдэг байгаа. Зарга шүүгшэдэй ном соо гэрэй онгонуудтай (терафимуудтай) хамта хэлэгдэнэ – тиихэдээ онгоной хубсаһан тухай хэлэгдэжэ магад.

Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Еврей литын түрүүшын авиив һарын (ондоо нэрэнь нисаан) 15-һаа 21 болотор тэмдэглэгдэдэг байгаа. Энэ һайндэр Паасхын һүүлээр эхилдэг байһан. Долоон үдэрэй хугасаа соо израильшууд Бурханай тэдэниие Египедһээ яаралтайгаар гаргаһые һанадаг байгаа. Гэртээ эһээбэритэй эдеэ, тиихэдэ эһээбэреэр бариһан хилээмэшье барижа болохогүй. Долоон үдэрэй туршада израильшууд гансал эһээбэригүй хилээмэ эдидэг байгаа. Һайндэрэй түрүүшын болон һүүлшын үдэртэ эгээл хүндэтэй суглаанууд болодог, үргэл хэгдэдэг байгаа. Шэнэ Хэлсээнэй үедэ Паасхын болон Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэрнүүд нэгэ һайндэр гэжэ тоологдодог байһан гээшэ.

Хабсаралта

Хабсаралта

1. УГ ГАРБАЛ

2. Урданай эхэ бэшэгүү

3. Эртын Палестинын нуга нюруунууд

4. Эртэ урдын оршолон

5. Египедһээ Ханаһаан руу

6. Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

7. Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

8. Израиль болон Иудын хаан оронууд

9. Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

10. Иисүүс Христоосой үеын Палестина

11. Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

12. Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

13. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

14. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

15. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

16. Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

УГ ГАРБАЛ

Урданай эхэ бэшэгүү

Ленинградай кодекс (Codex Leningradensis), эртын еврей хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй масоредэй эхэ бэшэг, м. э. 1000 оной ойролсоо. Иона лүндэншын Номой хэһэг

Эртын еврей хэлэн дээрэхи Кумраанай эхэ бэшэгүүдэй нэгэн, м. э. Урдахи 100 жэлэй ойролсоо. Исай лүндэншын Номой хэһэг

Септуагинта, эртын грек хэлэн дээрэ Хуушан Хэлсээнэй оршуулга, м. э. 200 оной ойролсоо. Нүүнэй хүбүүн Иисүүсэй Номой хэһэг

52-дохи папирус, эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 125 он. Иоаннын дуулгаһан Һайн Мэдээсэлэй хэһэг

Синайн кодекс (Codex Sinaiticus), эртын грек хэлэн дээрэ Шэнэ Хэлсээнэй манускрипт, м. э. 340 оной ойролсоо. Матвейн дуулгаһанҺайн Мэдээсэлэй хэһэг

Эртын Палестинын нуга нюруунууд

Эртэ урдын оршолон

Египедһээ Ханаһаан руу

Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс

Израиль болон Иудын хаан оронууд

Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон

Иисүүс Христоосой үеын Палестина

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)

Table of Contents

Библи: 4 Хаан түрэнүүд
ИНСТИТУТ ЯЗЫКОЗНАНИЯ РАН
ОРОЛТО ҮГЭ

4 Хаан түрэнүүд

- Хаан түрэнүүд тухай дүрбэдэхи ном
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Үгэ тайлбарилгын толи

Абаралга, Абарагша
Абраһаам
Агууехэ Ирод хаан
Ада шүдхэр, муу һүлдэ
Алба татагша
Аллилуйя
Амгалан байдалай түлөө үргэл
Анаагшууд
Араам хэлэн
Арбанай нэгэ хуби
Арюудхалга
Арюудхалгын ёһолол
Арюудхаһан хилээмэн, Үргэлэй хилээмэн
Арюун Һүлдэ
Аси
Ассиири
Аха захатан, удамаршад
Ахамад санаартан
Аһароон
Ашэраа
Баал
Баал-Зэбүүн, Бээлзэбүүл
Бага һамган
Болтогой
Буруу номнолтон
Бурхан
Бурханай алдар
Бурханай хүбүүн
Бурханай һүмэ, Һүмэ
Буян хэшэг
Бүреэнүүдэй һайндэр
Бэлгэ отололгын ёһолол
Бэлгэеэ отолуулаагүй хүн
Бэһээр-Шээбэ, худаг
Вавилоон
Гал тама
Галаад
Галилей
Гуулин далай
Гүгэл
Гэгээрүүлһэн гэршэлгэ, Гэршэлгэ
Гэм зэм хүлисэлгын үргэл
Давид
Давидай уг удам, Давидай үри һадаһан
Давидай хото
Дайшалхы тэргэ, морин тэргэ
Дүлгэ тэмдэг
Ева
Египет
Захяа заабари мэдэдэг хүн
Зүблэл
Иерусалим
Израилиин арбан хоёр обог
Израиль
Иисүүс Христоос
Инжир, боди модон
Иордан
Ирод Агрииппа I
Ирод Агрииппа II
Ирод Антипа
Ирод Архелай
Иуда
Иудейнүүд, еврейнүүд
Левидүүд
Ливаан
Лүндэншэн
Майхан һүмэ, Гэршэлгын майхан
Майхангуудай һайндэр
Малхи-Цээдэк
Масаг
Мидиин улас
Моисей
Моолох
Моһааб
Мүргэлэй гэр
Мүргэл, зальбарал
Нангин Бэшэг
Нангин Һүмэ, Нангинай нангин, Хамагай нангин
Нангин, гэгээн
Нинэвээ
Номшо хүн, Хуули заадаг багша
Нүгэл
Нүгэл сагааруулгын үргэл
Олива модоной жэмэс
Оливын тоһон
Онгон
Өөрыгөө Эзэндэ зорюулагшад
Паасха
Перси
Пилишт, пилиштүүд
Понтий Пилат
Псаалманууд
Рим
Римэй хаан
Рэпаиимүүд
Сагаан будаа, Бурханай хилээмэн
Саддукейнүүд
Самари
Санаартан
Санзай
Синай
Сион
Сионой Басаган
Смирнэ
Содом ба Гоморро
Соломоон
Суббото
Сээртэй ба сээргүй
Тайган түшэмэл
Талхан үргэл
Тахилай обоонууд
Тиир ба Сидоон
Тоһо түрхихэ, тоһодохо
Түгэс шатаалта үргэл

Түрүүшын ургаса хуряалгын һайндэр, Табидахи үдэрэй һайндэр

Урим ба туммим
Үзэгдэл
Үнэн шударга
Үргэл үргэлгэ
Үргэлэй хурьган
Үргэлэй шэрээ, тахилай шэрээ
Үреэхэ, юрөөхэ
Үхэлэй орон
Фараон, Египедэй хаан
Фарисейнүүд
Хаан түрэ
Халдейшүүд
Ханаһаан
Хараал
Херүүб, херүүбүүд
Хиннээрэт нуур
Хорээб
Хотон хүреэн
Христоос шажантан
Хуушан Хэлсээн
Хүн түрэлтэнэй Хүбүүн
Хэлсээн
Хэлсээнэй ханза
Хэмоош
Хэрмоон хада
Хэрээһэн
Һайн дуранай үргэл
Һайн Мэдээсэл
Һургаал
Һүзэглэгшэдэй бүлгэм
Һүмэ, Эзэнэй нангин Үргөө
Һэлхэ үбшэн
Шаналха, гэмээ мэдэрхэ
Шолмос
Шухуурга
Шэнгэн зүйлөөр үргэл
Шэнэ Хэлсээн
Эдоом
Эдээмэй сэсэрлиг, Бурханай сэсэрлиг
Эзэн
Эзэнэй хилэнсэгтэ үдэр
Элеон хада
Эллгээмэл, Бурханай элшэ
Элшэн
Эрлиг, шолмос
Эртэ урдын грек хэлэн
Эртэ урдын еврей хэлэн
Эсооб
Этигэл
Эфес
Эфод
Эһээгдээгүй хилээмэнэй һайндэр

Хабсаралта

- УГ ГАРБАЛ
- Урданай эхэ бэшэгүү
- Эртын Палестинын нуга нюруунууд
- Эртэ урдын оршолон
- Египедһээ Ханаһаан руу

- Израилиин обогуудай хоорондо хубаагдаһан Палестина

- Саул, Давид ба Соломооной хаан оронуудс
- Израиль болон Иудын хаан оронууд
- Иисүүс Христоосой үеын Римэй хаан орон
- Иисүүс Христоосой үеын Палестина
- Иисүүс Христоосой үеын Иерусалим

- Иисүүс Христоосой үеын Иерусалимай Һүмын зураг

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын түрүүшын аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгынхоёрдохи аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын гурбадахи аяншалга

- Павел элшэнэй шажан дэлгэрүүлгын дүрбэдэхи аяншалга (Рим руу аялал)